پـایـان شـب سیـه با طلوع سپیده همدلیها
گالیا توانگر-بخش پایانی
آرزو نمیکنم انار باشم که دانه دلم پیدا باشد! آرزو میکنم در سبد یلدا به دستهای مهربانی و با هم بودن برسم، حتی اگر خون سرخم بر سیاهی شب ناملایمات روزگار بریزد. آرزو میکنم هندوانه باشم و در جمع اصیل خانواده ایرانی شادی و شیرینی را به کام عزیزانم بنشانم. آرزو میکنم نور باشم و بر هر که و هرچه بتابم. آخر از شب بیستاره بودن و ماندن چه سود؟! دلم میخواهد مرامم تابیدن خورشید بر همه گلهای باغچه باشد، اگرچه بر خارها هم در مرام خورشید بودن همچنان نور میتابد. شب را اینگونه و با این آرزوها به صبح برسانیم.
خورشید فردا کمی در تأخیر است؛ چرا که امشب را در طولانیترین لحظات با هم بودن حیات میکنیم؛ پر از نیایش خویشاوندی و همدلی. یاد کنیم از پروازهای گذشته، از سفرهای تعالی، معجزات مکرر عمر. یاد کنیم از روزگار همیشه در شتاب، زندگانی پر رمز و راز. یکدیگر را فراخوانیم به سمت یکرنگی، به سمت عشق که عمر نمیایستد که لحظه، گریزان است و با هم بودن غنیمتی است فرار.
یلدا، بهترین مجال برای نیمنگاهی کوتاه به لحظههای گذشته است؛ لحظههایی که در بهسرعت گذشتن، خلاصه میشوند و میگذرند و این گذشتن، بهترین پیام برای زیبا زیستن ماست؛ چرا که شیرینی در کنار هم بودن لبخندهای امروز، هزار بار بهتر از اشک حسرت ریختن بر مزار جداییهای فرداست.
ریشه یلدا در فرهنگ خانوادههای ایرانی
ریشه واژه «یلدا» به زبان سریانی بازمیگردد و به معنای «زایش» یا «تولد» است. این مفهوم ارتباط مستقیم با باور ایرانیان به تولد دوباره خورشید دارد. در بسیاری از متون تاریخی نیز به شب یلدا «میلاد اکبر» گفتهاند، زیرا از فردای این شب، روزها دوباره رو به افزایش میروند.
واژه «چله» نیز به دورههای چهلروزه زمستان گفته میشود. شب یلدا در حقیقت آغاز چله بزرگ زمستان است و همین دلیل نامگذاری «شب چله» را توضیح میدهد.
در تقویم خورشیدی، شب یلدا دقیقاً با انقلاب زمستانی مصادف است؛ نقطهای که خورشید به جنوبیترین حد خود میرسد و طولانیترین شب رقم میخورد. از نگاه نجومی، این شب آغاز دوره رشد نور است و در فرهنگ ایرانی نیز، همین چرخه طبیعی نماد پیروزی روشنایی بر تاریکی تلقی میشود.
قصهها همیشه بخش جدانشدنی فرهنگ ایرانی بودهاند. در شب یلدا، بزرگترها داستانها، افسانهها و مثلهای قدیمی را نقل میکنند؛ قصههایی درباره پهلوانان، دیوها، پریان و قهرمانان اساطیری.
در بسیاری از مناطق، شاهنامهخوانی نیز از رسوم محبوب است؛ خوانشی که حس حماسه، تاریخ و افتخار را زنده میکند.
یکی از نشاطبخشترین قسمتهای یلدا، حافظخوانی است. اعضای خانواده نیت میکنند و بزرگ مجلس دیوان حافظ را میگشاید. تفسیر شعر، لبخند، هیجان و امید، خوانش شعر حافظ را به یکی از ماندگارترین سنتها تبدیل کرده است.
هر خانواده یک بخش از سفره یلدا را تهیه میکند
نجمه صادقی دیگر شهروند کرمانی میگوید: «خانواده ما و داییها و خواهرانم با همسرانشان در خانه والدینم جمع میشویم، اما به دلیل هزینههای بالا قرار شد هر یک از خانوادهها یکی از اقلام سفره یلدا را تهیه کند و دور همدیگر جمع شویم.»
وی بیان در ادامه میگوید: «به دلیل گرانی آجیل، میوه و شیرینی هر کداممان یک وسیله را تهیه میکنیم تا پاسی از شب در کنار هم مینشینیم و به آداب و رسوم این شب میپردازیم.»
هنوز هم دستان و قلبهای پرمهر و پرتوانی هست که برای شاد کردن همنوعان خود در تلاشاند تا بتوانند با کمترین کمک دل دوستان را خوشحال کند.
این شهرند کرمانی درباره آدابورسوم یلدایی در آن خطه میگوید: «از قدیم کرمانیها در شب چله برای شاهنامهخوانی دور کرسی اجتماع میکردند، گپ و گفتوگویی داشتند و داستانهایی را نقل میکردند. در این شب از آجیل و میوههایی مثل انار و هندوانه رسم بود که بر سر سفره قرار میدادند و از آنها استفاده میکردند و حتی این باور وجود داشت که کسانی که شب یلدا هندوانه میخورند، در تابستان میتوانند بهراحتی شدت گرما را تحمل کنند، بنابراین به این امر توجه زیاد داشتند.
و اما باور دیگری که در کرمان وجود داشت این بود که ۴ برادر دور شهر میگشتند تا سپیده طلوع کند و حضرت خضر را ببینند یا اینکه اعتقاد دیگر اینکه معتقد بودند اگر شب یلدا بیدار بمانند و گپوگفت داشته باشند و آن شب را به شادی بگذرانند، خرم روز در انتظار آنان خواهد بود و دیگر اینکه باران در خانه آنها را به صدا میآورد و از گنجخانه خود برای آنان هدیه میآورد.»
شب یلدا دعا کنید
حجتالاسلام حسین اسکندری اظهار میدارد: «رمضان، رجب و شعبان ماههای بزرگی هستند و ماه رجب، رجبالخیر که هم ماه خدا، شهرالله و هم شهرالولایه است. ایام و لیالی بسیار مبارکهای در این ماه قرار دارد. در این ماه، بسیار به عبادت و دعا توصیه شده است.»
او با بیان اینکه مبعث از چهار روزی است که روزه گرفتن در این روز بسیار فضیلت دارد، روزهداری در ماه رجب را توصیه کرده و میگوید: «باید برنامه عبادی داشته باشیم. دعا توجه به فطرت خویش است. هیچ کس با دعا هلاک نشده است. دعا سپر مؤمن در برابر حوادث و بلایاست. خدا به دعا چنان اثری داده است که میتواند قضای او را هم برگرداند.»
حجتالاسلام اسکندری تاکید دارد: «رمز ماندن در مسیر الهی، اشتغال دائمی و مداومت بر عمل است. غفلتزدایی کنیم. چون غفلت، عامل سقوط انسان است. باید حواسمان را جلب کنیم که شیطان در ما نفوذ نکند. اگر از خدا غفلت کردیم، در حقیقت از خودمان غافل شده است.»
توصیههای وزارت بهداشت برای شب یلدا
احمد اسماعیلزاده، مدیرکل دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، با اشاره به شب یلدا میگوید: «شب یلدا یکی از سنتهای خوب و ریشهدار فرهنگی ماست که تمرکز آن بر دورهمیهای خانوادگی و مصرف میوههایی مانند هندوانه و بهویژه انار است؛ میوهای که در فصل خود قرار دارد و فواید زیادی برای سلامت دارد.»
وی میافزاید: «مصرف آجیل در یک شب، حتی اگر کمی بیشتر از حد معمول باشد، بهتنهائی مشکل خاصی برای سلامت ایجاد نمیکند و نگرانی زمانی مطرح میشود که مصرف زیاد آجیل بهصورت مداوم و در طولانیمدت انجام شود و با توجه به قیمت بالای آجیل، اغلب خانوادهها مصرف روزانه بالایی ندارند و زیادهروی در یک شب، آسیبزا نخواهد بود.»
اسماعیلزاده با تأکید بر رعایت نکات بهداشتی در خرید آجیل تصریح میکند: «آجیلها جزو مواد غذایی پرخطر از نظر آلودگی به قارچ و کپک هستند، زیرا دانههای روغنی محسوب میشوند و بنابراین مردم حتماً آجیل را از مراکز معتبر و آجیلفروشیهایی تهیه کنند که فروش بالایی دارند و محصول در آنها ماندگاری طولانی ندارد و شرایط بهداشتی بهدرستی رعایت میشود.»
وی ادامه میدهد: «توصیه ما استفاده از آجیل خام یا نهایتاً بوداده بدون نمک است و آجیلهای شور به دلیل نمک بالا، بهویژه برای بیماران قلبی، کلیوی و افراد مبتلا به فشارخون مناسب نیستند و باید بااحتیاط مصرف شوند.»
مدیرکل دفتر بهبود تغذیه جامعه با اشاره به میزان مصرف مناسب آجیل میگوید: «آجیلها کالری بالایی دارند، اما مصرف متعادل آنها مفید است و توصیه میشود در طول سال روزانه حدود ۱۰ تا ۱۵ عدد از مغزهایی مانند پسته، بادام یا فندق مصرف شود. مصرف زیاد و مداوم، مانند خوردن مقادیر بالا در هر روز، میتواند برای سلامت مضر باشد.»
وی در پایان خاطرنشان میکند: «با توجه به افزایش قیمت آجیل، برخی افراد ممکن است به سراغ فروشگاههایی بروند که فروش کمتری دارند و آجیل آنها مدت زیادی در انبار مانده است و این موضوع میتواند خطر آلودگی و فساد محصول را افزایش دهد، بنابراین انتخاب محل خرید مطمئن، مهمترین نکته برای مصرف ایمن آجیل شب یلداست.»
تغذیه دیابتیها در شب یلدا
شب یلدا، مصرف خوراکیهای شیرین و میوهها افزایش مییابد و بیماران دیابتی باید در انتخاب مواد غذائی خود دقت کنند که یک متخصص تغذیه و عضو هیئت علمی دانشگاه، بر محدودیت مصرف میوههای خشک و ترجیح میوه تازه به منظور تعادل قند خون تأکید کرد.
دکتر شیما عبداللهی، عضو هیئتعلمی دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی میگوید: «برخلاف تصور رایج، میوههای خشک لزوماً گزینهای بیخطر برای افراد دیابتی نیستند و مصرف بیرویه آنها میتواند کنترل قند خون را مختل کند.
میوههای خشک به دلیل حذف آب، حاوی قند متراکمتری نسبت به میوه تازه هستند و مقدار کمی از آنها میتواند معادل چندبرابر همان میوه تازه، کربوهیدرات وارد بدن کند.»
عبداللهی میافزاید: «اگرچه میوههای خشک دارای فیبر، ویتامینها و مواد آنتیاکسیدانی هستند، اما معیار اصلی برای بیماران دیابتی مقدار کل کربوهیدرات مصرفی است.
مصرف زیاد میوه خشک میتواند باعث افزایش سریع قند خون، بهویژه در ساعات پایانی شب شود.»
این عضو هیئتعلمی دانشگاه تأکید میکند: «بیماران دیابتی در صورت تمایل به مصرف میوه خشک باید مقدار آن را محدود کنند.
مصرف مقدار کم و کنترلشده، معادل یک واحد کربوهیدرات، برای بسیاری از بیماران قابلقبول است، اما نباید بهصورت آزاد یا جایگزین میوه تازه مصرف شود.
ترجیح بیماران دیابتی در شب یلدا مصرف میوههای تازه مانند انار، سیب یا مرکبات است، زیرا این میوهها به دلیل داشتن آب و فیبر بیشتر، افزایش تدریجیتری در قند خون ایجاد
میکنند.»
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی ادامه میدهد: «در صورت مصرف میوه خشک، بهتر است آنها همراه با منابع پروتئینی یا چربیهای سالم مانند مغزها مصرف شوند تا از افزایش ناگهانی قند خون جلوگیری شود و پاسخ گلوکز خون متعادلتر باشد.»
وی خاطرنشان میکند: «کنترل مقدار مصرف، توجه به برچسبهای تغذیهای و پرهیز از میوههای خشک دارای قند افزوده از مهمترین اصول تغذیهای بیماران دیابتی در شب یلدا است و رعایت این نکات میتواند به حفظ تعادل قند خون و گذراندن این شب سنتی بدون عارضه کمک کند.»