بـدقــولـی در پس دادن بـدهــی
در فضای عمومی جامعه متأسفانه موارد زیادی مشاهده میشود که افراد به وعدههای خود در زمینههای مختلف از جمله وعدههای اقتصادی عمل نمیکنند؛ بهراحتی اقساط وامهای خود را پرداخت نمیکنند یا چکهای خود را پاس نمیکنند یا خیلی امروز و فردا میکنند تا بدهی خود را بدهند و در این بین مقداری با مال مردم کار و درآمدزایی میکنند تا بعد از مدتی آن را به صاحبش برگردانند؛ این بدقولیها یا وفای بهعهد نکردنها در فرهنگ دینی بهشدت مورد نکوهش قرار گرفته شده است و این نوع رفتارها نهتنها در آخرت که در زندگی دنیایی انسان تاثیرات فراوانی دارد که در ادامه برخی از مهمترین آثار دنیایی آن بیان میشود.
آثار بدقولی
اثر اول: جنگ با خدا و عقوبتهای الهی:
در فرهنگ دینی اذیت و آزار دیگران گناه بزرگی شمرده شده و برای آن هشدارهای سختی بیان شده است؛ امام صادق(ع) فرمودند: قالَ اللَهُ عز وجل: لِیأذَنْ بِحَربٍ منی مَن آذى عَبدیَ المؤمنَ؛ خداوند عزوجل فرموده است هرکه بنده مؤمن مرا بیازارد، به من اعلان جنگ مىدهد.(1)
شخصی که بدهی خود را نمیدهد، بدون شک موجب آزار و اذیت طلبکار میشود و از این جهت باید منتظر آثار شومی که برای اذیت دیگران بیان شده است در زندگی شخصی خود باشد؛ ناراحتکردن طلبکار، نوعی اذیت اوست.
پیامبر خدا(صلىاللهعلیهوآله) فرمودند: مَن أحْزَن مُؤمناً ثم أعطاهُ الدُنیا لم یَکُنْ ذلکَ کَفارتَه، ولم یُؤْجَرْ عَلَیهِ؛ هرکه مؤمنى را اندوهناک کند و سپس دنیا را به او بدهد، گناهش بخشوده نمىشود و در برابر آن پاداشى نمىبیند.(2)
پر واضح است که زندگی کسی که با خدا به جنگ افتاده باشد به چه سرانجام شومی منتهی خواهد شد مگر اینکه توبه و استغفار کند و طلبکار را راضی نماید.
اثر دوم: گناه بدعهدی و تسلط دشمن:
نپرداختن بدهی دیگران یکی از انواع بدقولی و بدعهدی است که در منابع دینی آثار زیاد و سختی برای آن ذکر شده است.
آثاری که گاه در دنیا خودش را نشان میدهد، مانند این روایت نبیمکرم اسلام که فرمودند: إذا نَقَضوا العَهدَ سَلَطَ اللَهُ عَلَیهِم عَدُوَهُم؛ هرگاه عهدشکنىکنند، خداوند دشمنشان را بر آنان مسلط
گرداند.(3) در ادبیات دینی کسی که به بدقولی عادت کرده است از جرگه دینداران خارج شده است.
در روایت آمده است که: لا دِینَ لِمَن لا عَهدَ لَهُ؛ کسى که به عهد و پیمان خود وفا نمیکند، دین ندارد.(4)
تذکر: وقتی انسان یکی دو مرتبه کاری را انجام دهد یا هر از چندگاهی آن را انجام دهد، نمیتوان گفت اهل آن کار است؛ در اینجا هم به کسی میتوان گفت بدقول و بدعهد که این رویه عادت او شده باشد و قطعا چنین افرادی از زمره دینداران خارج هستند و الا کسی که از بین دهها قولی که عمل میکند، یکی دو مرتبه بدقولی کرده یا هر از گاهی بدقولی مینماید را نمیتوان بدقول شمرد و خارج از زمره دینداران دانست.
اثر سوم: ذلت و خواری:
اهلبیت(ع) هشدار دادهاند که اگر کسی طلبکار خود را اذیت کند و طلب او را ندهد، به ذلت و خواری در دنیا و آخرت مبتلا میشود. امام صادق(ع) فرمودند: ثَلاَثَهٌ مَنْ عَازَهُمْ ذَلَ اَلْوَالِدُ وَ اَلسُلْطَانُ وَ اَلْغَرِیمُ؛ هرکس با سهکس ستیزه کند خوار شود: پدر و سلطان[عادل] و طلبکار(5) همین ذلت و خواری بس که افراد بدقول اعتبار خود را در بین مردم از دست میدهند و اطرافیان، دیگر روی حرف و قول آنها حساب نمیکنند. در حالی که به اقرار همه، اعتبار انسان یکی از مهمترین داراییهای او است و از پول و سرمایهاش مهمتر و مفیدتر میباشد.
اثر چهارم: ضرر و زیان:
نظام عالم بسیار هوشمند و دقیق و حسابشده تعریف شده است که قواعد منظم و دقیقی برای آن حاکم است. از جمله در روایات فرمودند: کَمَا تَدِینُ تُدَانُ؛ هرگونه با مردم رفتار کنید با شما همانطور رفتار میشود.(6)
در نتیجه کسی که با بدقولی و نپرداختن بدهی خود، باعث آزار و اذیت و ضرر و زیان دیگران میشود قطعا دیر یا زود همین اتفاق برای خودش میافتد و در ماجرائی دیگر عقوبت این کار خود را پس خواهد داد.
پیامبر خدا وعده دادهاند چنین افرادی در نهایت ضرر میکنند: بدهکاران سه دسته هستند: کسى که هرگاه طلبکار باشد مهلت مىدهد و چون بدهکار باشد [بموقع] مىپردازد و تعلل نمىورزد؛ چنین کسى سود مىبرد و زیان نمىکند و کسى که اگر طلبکار باشد، بموقع مىگیرد و اگر بدهکار باشد، نیز بموقع مىپردازد؛ چنین کسى نه سودى مىبرد و نه زیانى مىکند و کسى که اگر طلبکار باشد بموقع پس مىگیرد و اگر بدهکار باشد در پرداخت آن تأخیر و تعلل مىورزد، چنین کسى زیان مىکند و سودى نمىبرد.
نتیجه:
بدقولی و تعلل در بازپرداخت دیون و بدهیهای اقتصادی، که متأسفانه در جامعه رواج دارد و موجب آزار طلبکاران میشود، در فرهنگ دینی عملی نکوهیده و دارای پیامدهای سوء دنیوی است.
این رفتار، از آن جهت که موجب اذیت دیگران است نوعی «جنگ با خدا» است، زیرا براساس وعده الهی اذیت و آزار مؤمن (طلبکار) نوعی جنگ با خدا شمرده شده که عقوبتهای سختی به دنبال دارد، چنانکه در روایات فرمودهاند بدعهدی در پرداخت، زمینهساز تسلط دشمن بوده و فردی که عادت به بدقولی دارد را از زمره دینداران خارج میسازد.
از دیگر تبعات دنیوی این رفتار، مبتلا شدن به ذلت و خواری است که خداوند برای او رقم میزند همانطور که این رفتار، اعتبار فرد را در میان مردم از بین میبرد و این زیانی جبرانناپذیر است.
برای مطالعه بیشتر:
- ایثار و فداکاری از دیدگاه آیات و روایات، سیدعلی موسوی جابری خرمشهری، انتشارات: میراث ماندگار.
پی نوشتها:
1. حر عاملى، محمد بن حسن، وسائلالشیعه، مؤسسه آلالبیت، قم، اول، 1409ق، ج: ۱۲، ص: ۲۶۴. 2. محمد بن محمد شعیری، جامع الاخبار، نجف، مطبعه حیدریه، اول، بیتا، ص: ۱۴۸. 3. وسائلالشیعه، همان، ج: ۱۶، ص: ۲۷۳. 4. جامع الأخبار، همان، ص: ۷۴. 5. شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه، الخصال، تحقیق و تصحیح: علی اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین قم، اول، 1362ش، ج: ۱، ص: ۱۹۵.
6. همان، ص: ۳۱۸.
سید حبیب حسینی رنانی