دیـابت ؛ بیماری خاموش امـا قابل کنتـرل
بخش دوم
زخم دیابت پای سلامت بشریت را لنگ کرده، سرطان به تندرستی امان نمیدهد، بیماریهای قلب و عروقی و مشکلات تنفسی دست در دست یکدیگر گلوی جهانیان را گرفته رها نمیکنند.
همزیستی با حیوانات رهآورد زندگیهای مدرن شده، هاری و سالک را مهمان برخی خانهها کرده است. به راستی جهان با چه شتاب عجیبی خود را گرفتار بیماریهای نوین کرده است و تغییر سبک زندگی و استحالههای شکل گرفته سفرهها، چه ارمغان سیاهی برای سلامت جهانیان داشته است!
300 هزار سال عمری گران است و «دیابت و چاقی»؛ دو عامل اصلی کاهش ۳۰۰ هزار سال عمر مفید ایرانیان!
این را رئیس پژوهشگاه غدد و متابولیسم فریاد میزند. او میگوید: «شیوع دیابت در افراد بزرگسال کشور ۱۴ درصد است، به عبارتی در کشور ما ۷.۵ میلیون نفر دیابتی زندگی میکنند و ۹ میلیون نفر نیز مبتلا به پیشدیابت هستند.»
باقر لاریجانی، رئیس پژوهشگاه غدد و متابولیسم در نشست خبری که به مناسبت فرارسیدن روز جهانی دیابت و با هدف ارتقای آگاهی عمومی و تخصصی جامعه در حوزه پیشگیری، تشخیص و درمان دیابت، حضور پیدا کرده، میگوید: «توجه به بیماریهای غیرواگیر از اولویتهای وزارت بهداشت و از چالشهای اصلی سلامت مردم است و سالانه ۱۸ میلیون نفر در جهان دچار مرگ زودرس براثر بیماریهای غیرواگیر میشوند. یکی از مهمترین بیماریهای غیرواگیر دیابت است که درصد قابل توجهی از هزینههای نظام سلامت اکثر کشورها صرف آن میشود. بین ۱۰ تا ۱۵ درصد منابع حوزه سلامت صرف دیابت و عوارض آن میشود و
۳۰۰ هزار سال عمر مفید مردم را تحت تأثیر قرار میدهد.»
آماری تکاندهنده که روایتی گزنده از شیوع بیماری به واسطه سبک زندگی غلط در جامعه نوین امروز است.
در همین رابطه در همایش تازههای دیابت متخصصان هشدار میدهند: «تغییر سبک زندگی، تنها راه مهار موج رو به افزایش دیابت است.»
سالمندی و افزایش بار دیابت
همایش مردمی «آشنایی با بیماری دیابت» که با حضور داوطلبان سلامت، مراقبان بهداشت مدارس سلامت و استان و جمعی از مبتلایان به دیابت در بجنورد برگزار شده است و متخصصان در آن بر ضرورت تغییر سبک زندگی، تحرک بیشتر و تغذیه سالم برای پیشگیری و کنترل این بیماری خاموش تأکید کردهاند.
دکتر افشین دلشاد، معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی در همایش مردمی «آشنایی با بیماری دیابت» با اشاره به افزایش شیوع این بیماری گفته است: تحرک افراد نسبت به گذشته کاهش یافته و سبک زندگی بهویژه در شهرها تغییر کرده است. حتی در بسیاری از روستاها نیز الگوی زندگی ماشینی شده و کمتحرکی به یک عادت تبدیل شده است.
وی با بیان اینکه دیابت در سراسر جهان رو به افزایش است، افزوده است: جمعیت دنیا در حال سالمند شدن است و همین موضوع، بار بیماری دیابت را بهطور چشمگیری افزایش میدهد. دیابت یک بیماری خاموش است و اغلب بیماران زمانی مراجعه میکنند که با یکی از عوارض آن مواجه شدهاند و بیماری در مرحله پیشرفته قرار دارد.
هشدار دیابتی برای افراد بالای 30 سال
این کارشناس با تأکید بر اهمیت آزمایشهای دورهای عنوان کرده است: «هر فرد بالای ۳۰ سال باید حداقل یک بار آزمایش قند و چربی انجام دهد تا از وضعیت سلامت خود آگاه شود. اگر قند خون ناشتا بالای ۱۲۰ باشد، فرد مشکوک به دیابت است و در صورت تأیید تشخیص، باید هر سه ماه یکبار تحت نظر پزشک آزمایش قند انجام دهد. همچنین مراقبان سلامت باید ماهانه وضعیت بیماران را بررسی کنند.»
وی با اشاره به اینکه دیابت قابل درمان نیست اما قابل کنترل است، افزود: «چاقی، بیتحرکی و چاقی شکمی از مهمترین عوامل خطر ابتلا به دیابت هستند. فرد دیابتی میتواند زندگی طبیعی داشته باشد به شرط آنکه قند خون خود را بهطور منظم کنترل کند و از عواملی که وضعیت او را بدتر میکند، پرهیز کند.»
دلشاد هشدار داده است: «در صورت عدم کنترل مناسب، عوارض چشمی معمولاً طی ۱۰ سال و مشکلات کلیوی در حدود ۵ سال بروز میکند. همچنین دیابت یکی از ریسک فاکتورهای اصلی بیماریهای قلبی و عروقی است. بنابراین کنترل دقیق قند خون برای پیشگیری از این عوارض ضروری است.»
بیش از ۹۰ درصد بیماریها
با ورزش قابل پیشگیری است
دکتر صادق بیرجندی، دکترای تربیتبدنی و عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی بجنورد به اهمیت نقش تحرک در پیشگیری و مدیریت بیماری دیابت اشاره میکند.
وی با بیان اینکه بیش از ۹۰ درصد بیماریها با ورزش قابل پیشگیری و حتی درمان هستند، میافزاید: «فعالیت بدنی منظم به دلیل نیاز به انرژی، قند موردنیاز را از خون دریافت میکند و همین امر به کاهش قند خون کمک شایانی میکند. علاوه بر این، ورزش سبب کاهش وزن، کنترل بهتر بیماری و بهبود وضعیت عمومی بدن میشود.»
دکتر بیرجندی تأکید میکند: «ورزش منجر به کاهش فشار خون، کاهش چربی خون، افزایش روحیه، خواب بهتر و کاهش استرس و اضطراب
میشود.»
ابتلا به دیابت یعنی ۵۰ درصد ژنتیک
و ۵۰ درصد سبک زندگی نادرست
بر اساس آمارهای موجود در کشور ما از هر ۷ تا ۸ نفر، یک نفر در معرض ابتلا به دیابت قرار دارد. اما با ورزش، سبک زندگی صحیح و تغذیه سالم میتوان از بروز پیشدیابت و تبدیل آن به دیابت جلوگیری
کرد.
دکتر فاریا جعفرزاده، متخصص بیماریهای داخلی با بیان اینکه دیابت قابل کنترل است و نباید از آن ترسید، میافزاید: «وقتی فرد به دیابت مبتلا میشود، این بیماری در واقع یک هشدار است که سبک زندگی او اشتباه بوده است. ابتلا به دیابت یعنی ۵۰ درصد زمینه ژنتیکی و ۵۰ درصد سبک زندگی نادرست نقش
داشتهاند.»
دکتر جعفرزاده، چند نکته مهم را برای کنترل بیماری یادآور شده، میگوید: اصلاح تغذیه اساس کنترل دیابت است. بشقاب دیابتی باید بهگونهای باشد که نیمی از آن را سبزیجات و سالاد تشکیل دهد.
وی با اشاره به پیشرفتهای دارویی در حوزه دیابت اظهار میکند: «داروهای جدید علاوه بر کنترل قند خون، میتوانند آسیبهای دیابت بر قلب، مغز و کلیه را نیز کاهش دهند.»
وی با تاکید بر اینکه بیشترین آسیب دیابت به کلیه، قلب، چشم و پا وارد میشود، میگوید: «بیماران دیابتی باید سالی یکبار به چشمپزشک مراجعه کنند و آزمایش عملکرد کلیه انجام دهند تا از بروز عوارض جلوگیری شود.»
مشکلات قلبی؛ مهمترین علل مرگ و میر
در بیماران دیابتی
سرعت گرفتن زندگی، افزایش مشغلهها و مدیریت زمان سبب شده مردم در جهان نوین سبک دیگری از زندگی را تجربه کنند. خوردن، نوشیدن و رستورانگردی به سرگرمی و تفریح مردم تبدیل شده است یا مدیریت زمان مردم را به اجبار با غذای آماده رستورانی پیوند داده است. دیگر از پخت آرام غذا خبری نیست و روغن داغ و فراوان چاشنی غذاهای سریع شده است. همان اتفاقی که مشکلات جسمی بهخصوص دیابت و آسیبهای گوارشی و قلبی عروقی را دامن زده است.
دکتر شیما عبداللهی، متخصص تغذیه و رژیم درمانگر و عضو هیئت علمی دانشگاه، میگوید: «بیشترین مشکلات ناشی از دیابت، عوارض قلبی و عروقی است و تغذیه باید به گونهای باشد که اثر این عوارض را کاهش دهد. یکی از مهمترین علل
مرگ و میر در بیماران دیابتی همین مشکلات قلبی است.»
وی با تأکید بر اینکه درمان چربی خون باید در درجه اول با اصلاح رژیم غذایی انجام شود، میگوید: «اگر رژیم غذایی رعایت نشود، داروها نیز تأثیر کافی نخواهند داشت.»
وی همچنین بر ضرورت کاهش مصرف نمک تأکید کرده و میگوید: «نمک و غذاهای پرنمک میتوانند به کلیهها آسیب بزنند و در بیماران دیابتی این آسیب شدت بیشتری دارد. غذا در فواصل منظم و در ساعات مشخص مصرف شود. روزانه دستکم نیمساعت ورزش سبک یا پیادهروی در هوای سالم انجام گیرد. از تنش، عصبانیت و نگرانی دوری شود و در صورت کاهش قند خون، از شربت قند یا آبمیوه طبیعی مانند آب پرتقال استفاده شود. تغذیه صحیح در کنار فعالیت بدنی و مدیریت استرس، ستونهای اصلی کنترل دیابت هستند و میتوانند از بسیاری از عوارض جدی این بیماری جلوگیری کنند.»
سالانه ۵۰۰ هزار نفر
به تعداد بیماران کشور اضافه میشود
بر اساس آمارهای موجود در دنیا از هر ۹ نفر یک نفر دیابتی است. حدود ۶۳۵ میلیون نفر دچار پیشدیابت هستند و در منطقه مدیترانه شرقی شیوع دیابت بیشتر است.
شیوع دیابت در افراد بزرگسال کشور ۱۴ درصد است، به عبارتی در کشور ما ۷.۵ میلیون نفر دیابتی زندگی میکنند و ۹ میلیون نفر نیز مبتلا به پیشدیابت هستند و سالانه ۵۰۰ هزار نفر به تعداد بیماران کشور اضافه میشود.
عمده دلیل ابتلا به دیابت نیز چاقی در سنین بالا است. کمبود تغذیه سالم و پایین بودن میزان مصرف لبنیات، سبزیجات، ماهی و استفاده زیاد از روغن جامد در کشور ما نیز از دیگر عوامل مؤثر بر بروز چاقی و دیابت است.
همچنین ۳۰ درصد جمعیت مبتلایان دیابت در کشور ما هنوز نمیدانند دچار دیابت هستند، افرادی که میدانند دیابت دارند نیز مراقبت کافی نمیکنند و ۶۵ درصد آنها داروی کافی مصرف میکنند و ۲۵ درصد از افرادی که دارو مصرف میکنند کنترل مطلوب بیماری را دارند. به همین دلیل برنامه جدید در وزارت بهداشت مبتنی بر این است که ۸۰ درصد جمعیت آگاهی از ابتلا داشته باشند و ۸۰ درصد درمان مطلوب و ۸۰ درصد نیز کنترل مطلوب قند خون را داشته باشند. وزارت بهداشت دو هدف را در حوزه بیماریهای غیرواگیر پیگیری میکند که یکی افزایش سواد سلامت و دیگری افزایش خود مراقبتی در بیماران مزمن است.
دیابت امروز یکی از مهمترین علل بروز عوارض جدی در بدن از جمله اختلالات قلبی، نابینایی و قطع عضو به شمار میرود. بر اساس آمار، دیابت شایعترین علت عدم بینایی نهتنها در ایران بلکه در بسیاری از کشورهای جهان است. در گذشته برخی از این موارد ناشی از بیماریهای عفونی بودند، اما امروزه دیابت مهمترین عامل این عوارض محسوب میشود.
طبق گزارشها، حدود ۱۵ درصد از بیماران دیابتی در طول زندگی خود دچار زخم دیابتی میشوند و بخش قابل توجهی از این بیماران به قطع عضو نیاز پیدا میکنند. همچنین، نزدیک به ۲۵ درصد از موارد نارسایی کلیوی در کشور به دلیل دیابت بروز میکند. سالانه حدود ۳۰۰۰ نفر در ایران به دیالیز نیاز پیدا میکنند، عددی که درواقع کمی بیش از این میزان است. از سوی دیگر، بیماری دیابت ارتباط نزدیکی با فشار خون بالا و چربی خون دارد، کنترل قند خون بهتنهائی کافی نیست؛ بیماران باید چربی خون، فشار خون و سبک زندگی خود را نیز مدیریت کنند. ترک سیگار، الکل و مواد مخدر از جمله اقدامات مؤثر در کاهش عوارض دیابت است.
در نظام سلامت ایران، دیابت از جمله بیماریهایی است که بیشترین سهم از منابع بیمهای و دارویی را به خود اختصاص داده است. داروهایی مانند متفورمین و انسولین از پرمصرفترین داروهای کشور محسوب میشوند و آزمایشهای کنترل قند خون از رایجترین آزمایشهای در مراکز درمانی هستند.
اگر مدیریت دیابت در کشور بهدرستی انجام شود، میتوان از هزینههای سنگین درمان و بروز بسیاری از عوارض این بیماری جلوگیری کرد، افزایش آگاهی عمومی، غربالگری زودهنگام، اصلاح سبک زندگی و تغذیه سالم از مهمترین راهکارها برای کاهش بار مالی و انسانی دیابت در ایران است.