آینده تکنولوژیک: قدرت و تهدیدهای نوین

محمد جواد نجفی
عضو هیئت علمی دانشگاه جامع امام حسین(ع)

اشاره: فناوری همیشه نیرویی دوگانه بوده است: هم موتور شکوفایی و رفاه و هم منبعی بالقوه برای تمرکز قدرت و تولید تهدید. آنچه امروز جهان را در آستانه تحولی بنیادین قرار داده، تلاقی چند موج فناورانه است - هوش مصنوعی در مقیاس کلان، محاسبات کوانتومی، زیست‌فناوری‌های پیشرفته، ریزفناوری‌ها و علوم شناختی - که هر یک به‌تنهائی می‌توانند ساختارهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی را دگرگون کنند و در ترکیب، چشم‌اندازی نوین از «قدرت فناورانه» پدید آورند.
این شماره از سلسله «محیط‌های جهان آینده» به بررسی ماهیت این تحول، پیامدهای ژئوپلیتیک و امنیتی آن، و راهبردهایی می‌پردازد که بازیگران ملی و منطقه‌ای برای مدیریت فرصت‌ها و کاهش تهدیدها باید در دستور کار قرار دهند.
***
 صف‌بندی فناوری‌ها: از ابزار به سطح قدرت
در دهه‌های گذشته فناوری غالباً در قالب ابزارهای تخصصی بروز می‌کرد؛ اما اکنون فناور‌ی‌ها به‌خودی‌خود مولفه‌ای از قدرت ملی و بین‌المللی شده‌اند. سه ویژگی باعث تفاوت ماهیت کنونی شده است:
شتاب و هم‌پوشانی: نوآوری‌ها در حوزه‌های مختلف سریع و هم‌افزا پیش می‌روند؛ ترکیب هوش مصنوعی و زیست‌فناوری یا کوانتوم و رمزنگاری، تغییراتی چندسویه پدید می‌آورد.
دو منظوره ‌بودن (Dual-use): بسیاری از فناوری‌ها هم کاربردهای مدنی و هم کاربری‌های نظامی و امنیتی دارند؛ از ویرایش ژن تا الگوریتم‌های تصمیم‌ساز.
تمرکز سرمایه و داده: شرکت‌های بزرگ فناوری و برخی دولت‌ها انباشت عظیمی از داده و سرمایه را در اختیار دارند که آنها را به بازیگران فرادولتی تبدیل می‌کند.
در نتیجه، کشورها دیگر صرفاً با «قدرت نظامی» یا «قدرت اقتصادی» رقابت ندارند؛ «قدرت تکنولوژیک» عامل تعیین‌کننده سیاست و امنیت ملی است.
 چشم‌انداز تهدیدها: چه چیز را باید جدی گرفت؟
هوش مصنوعی و اتوماسیون تصمیم: هوش مصنوعی (به‌ویژه یادگیری ماشینی عمیق و مولد) می‌تواند در مدیریت خدمات عمومی، پزشکی، صنعت دفاعی و اقتصاد تحول‌آفرین باشد. اما در عین حال خطر تصمیم‌گیری غیرقابل ‌شرح سیستم‌هایی که تصمیم‌سازی خودکار انجام می‌دهند ممکن است فاقد شفافیت باشند و خطای گسترده‌ای ایجاد کنند.
خطر خودکارسازی تهدید: سلاح‌ها و سامانه‌هایی که با سرعت عمل بالا و کمترین دخالت انسانی عمل می‌کنند، امکان وقوع برخوردهای ناخواسته و تشدید بحران را افزایش می‌دهند.
جنگ شناختی با الگوریتم: تولید محتوا و دستکاری افکار عمومی با ابزارهای مولد، میدان عملیات روانی را دگرگون می‌سازد.
 محاسبات کوانتومی و امنیت اطلاعات: محاسبات کوانتومی وعده پیشرفت‌های علمی بزرگ را می‌دهد، اما همزمان تهدیدی جدی برای رمزنگاری فعلی است. شکستن الگوریتم‌های متداول رمزنگاری می‌تواند شبکه‌های مالی، سامانه‌های دولت و زیرساخت‌های حیاتی را در معرض خطر قرار دهد، مگر آنکه مهاجرت به رمزنگاری پساکوانتومی 
(post-quantum cryptography) صورت گیرد.
زیست‌فناوری و تهدیدهای زیستی: ویرایش ژن (مانند CRISPR)، فناوری‌های نوین تشخیص و تولید زیستی، افق درمانی جدیدی پیش رو نهاده‌اند؛ اما در صورت بهره‌برداری خصمانه، توان بالقوه ساخت عوامل بیماری‌زا یا دستکاری در ویژگی‌های جمعیتی موجود است. ضعف در چارچوب‌های نظارتی و شفافیت پژوهشی خطر سوء‌استفاده را افزایش می‌دهد.
شبکه‌ها، زیرساخت‌ها و اینترنت اشیاء: اتصال میلیاردها دستگاهِ اینترنت اشیاء زیرساخت‌های حیاتی را به هم پیوند می‌دهد؛ در صورت نبود استانداردهای ایمنی و به‌روزرسانی منظم، همین اتصال می‌تواند زنجیره‌های حیاتی را آسیب‌پذیر سازد.
 پیامدهای ژئوپلیتیک و منطقه‌ای
فناوری‌های نوین عرصه رقابت بین‌المللی را بازتعریف می‌کنند. چند پیامد کلیدی برای صحنه جهانی و منطقه‌ای قابل ذکر است:
بازتوزیع قدرت در سطح بین‌الملل:کشورهایی که اکوسیستم نوآوری قوی، سرمایه انسانی و دسترسی به داده را دارند، در جایگاه برتر قدرت قرار می‌گیرند. این مسئله سبب بازتعریف ائتلاف‌ها و رقابت‌های جدید - بر محور دسترسی به فناوری و زنجیره‌های تأمین - خواهد شد.
آسیب‌پذیری زیرساختی در کشورهای با توان محدود: کشورهای در حال توسعه و بازیگران منطقه‌ای که وابسته به فناوری و تجهیزات خارجی‌اند، در خطر «وابستگی تکنولوژیک» و آسیب‌پذیری در برابر اختلالات عمدتاً سایبری یا زنجیره‌ای قرار می‌گیرند.
ظهور تسلیحات غیرمتقارن: فناوری‌های ارزان‌قیمت اما اثرگذار (پهپادهای کوچک، سلاح‌های الکترونیک، بدافزارهای هدفمند) امکان اعمال قدرت نامتقارن را برای بازیگران غیردولتی و دولت‌های کوچک فراهم می‌کند، که نقشه بازدارندگی سنتی را به چالش می‌کشد.
 چالش‌های حکمرانی و اخلاقی
فناوری آنچنان سریع در حال پیشرفت است که ساختارهای حقوقی، اخلاقی و نهادی از رقابت با آن بازمانده‌اند. مواردی که باید مورد توجه قرار گیرند:
قوانین و مقررات تطبیقی: تدوین چارچوب‌های انعطاف‌پذیر که ضمن حفاظت از حقوق بنیادین، مانع از سوءاستفاده شوند.
حاکمیت داده و حریم خصوصی: تعیین مالکیت، محل نگهداری و حقوق دسترسی به داده‌های حساس.
اخلاق در پژوهش و توسعه دومنظوره: سازوکارهای ارزیابی و شفافیت برای پروژه‌هایی که ممکن است کاربرد نظامی داشته باشند.
مقررات بین‌المللی برای سلاح‌های خودکار و زیستی: گفت‌وگو و توافق‌های فراملی لازم است پیش از آنکه استفاده گسترده و مخاطره‌آمیز نهادینه شود.
 راهبردهای ملی و منطقه‌ای پیشنهادی
برای مدیریت فرصت‌ها و کاهش تهدیدها، دولت‌ها و بازیگران منطقه‌ای باید بسته‌ای چندلایه از سیاست‌ها را به‌کار بگیرند:
ایجاد و تقویت اکوسیستم نوآوری بومی: سرمایه‌گذاری هدفمند در آموزش STEAM، حمایت از استارتاپ‌ها، و ایجاد پیوند میان دانشگاه، صنعت و دولت. استقلال فناورانه جز با توسعه ظرفیت داخلی میسر نیست.
سیاست‌گذاری مبتنی بر مقاومت سایبری: پیاده‌سازی استانداردهای سخت‌گیرانه امنیت سایبری در زیرساخت‌های حیاتی، تمرین‌های مشترک منطقه‌ای و برنامه‌های ارتقای سواد دیجیتال عمومی.
توسعه رمزنگاری پساکوانتومی و محافظت از داده‌ها: سرمایه‌گذاری در مهاجرت به الگوریتم‌های امن در برابر حملات کوانتومی و ایجاد مراکز ذخیره و پردازش داده‌های امن و مطابق با حاکمیت ملی.
چارچوب‌های اخلاقی و نظارتی برای زیست‌فناوری: ایجاد کمیته‌های ملیِ اخلاق پژوهش، شفاف‌سازی پروژه‌های حساس و همکاری با نهادهای بین‌المللی برای کنترل انتشار فناوری‌های خطرزا.
دیپلماسی فناورانه و ائتلاف‌های منطقه‌ای: ایجاد گفتمان‌های منطقه‌ای برای هماهنگی در زمینه قوانین فناوری، تبادل اطلاعات تهدید و همگرایی در استانداردهای ایمنی؛ زیرا تهدیدها مرز نمی‌شناسند.
 درس‌هایی برای منطقه 
(تمرکز بر غرب آسیا و عراق)
منطقه غرب آسیا ویژگی‌هایی دارد که آن را هم در معرض فرصت‌ها و هم در معرض خطرات ویژه قرار می‌دهد: وابستگی به منابع انرژی، ساختارهای ناپایدار سیاسی، فضای رقابت منطقه‌ای و حضور بازیگران فرامنطقه‌ای. برای عراق و کشورهای منطقه پیشنهادهایی مشخص وجود دارد:
اولویت‌بخشی به امنیت زیرساخت‌ها (نفت، برق، آب) با به‌کارگیری سامانه‌های بومی و لایه‌های دفاعی سایبری. تقویت ظرفیت انسانی در رشته‌های کلیدی فناوری و ایجاد برنامه‌های بازآموزی نیروی کار برای عصر اتوماسیون.
پویش منطقه‌ای برای استانداردهای مشترک در استفاده نظامی و مدنی از فناوری‌های حساس؛ زیرا اختلاف قواعد منطقه‌ای می‌تواند به خلأ نظارتی منجر شود.
آینده تکنولوژیک، هم وعده پیشرفت‌های بی‌سابقه و هم هشدار به‌وجود تهدیدهای نوین را در خود دارد. سیاست‌گذاری نادرست، تأخیر در ساخت ظرفیت بومی، یا فقدان همکاری‌های منطقه‌ای می‌تواند کشورها را در معرض آسیب‌های جدی قرار دهد؛ اما سیاست‌گذاری هوشمند، سرمایه‌گذاری در انسان و دیپلماسی فناورانه می‌تواند تبدیل به موتور توانمندسازی ملی گردد.
نکته اساسی آن است که اکنون دیگر «فناوری» صرفاً مسئله فنی نیست؛ فناوری همچون مؤلفه تعیین‌کننده قدرت، امنیت و عدالت اجتماعی وارد میدان شده است. برای ساختن آینده‌ای باثبات و انسانی لازم است که دولت‌ها، دانشگاه‌ها، بخش خصوصی و جامعه مدنی با هم بیامیزند و چارچوب‌های نوینی برای حکمرانی این موج فناورانه بسازند - پیش از آنکه موج، ظرفیت انتخاب را از دست بدهد.