تحول در نمایش آثار تاریخی حرم مطهر امام رضا(ع) با فناوریهای نوین
موزه دیجیتال آستان قدس رضوی با بهرهگیری از جدیدترین فناوریها، تحول چشمگیری در نحوه معرفی آثار و گنجینههای حرم مطهر امام رضا(ع) ایجاد کرده است. این موزه بهعنوان یکی از پیشگامان استفاده از فناوری در حوزه موزهداری، بهویژه در عرصه معرفی میراث فرهنگی و مذهبی، گامهای نوینی برداشته و به بازدیدکنندگان تجربهای منحصربهفرد و تعاملی ارائه میدهد.
تورهای مجازی: بازدید آنلاین از آثار موزهای
موزه دیجیتال آستان قدس رضوی بهمنظور فراهمسازی دسترسی گستردهتر به آثار خود، سامانه بازدید مجازی را راهاندازی کرده است. این سامانه به بازدیدکنندگان امکان میدهد بهصورت آنلاین از گنجینههای قرآن، صحیفه سجادیه، استاد فرشچیان، تاریخ حرم مطهر رضوی و سایر مجموعههای ارزشمند موزه دیدن کنند. همچنین این سامانه بهعنوان نخستین سامانه تجمیع محتوا برای تورهای مجازی در موزهها شناخته میشود. بازدید از آثار موزهای از طریق این سامانه بهصورت کاملاً آنلاین و بدون محدودیت مکانی و زمانی امکانپذیر است. برای تجربه بازدید مجازی، بازدیدکنندگان میتوانند به سامانه بازدید مجازی موزه آستان قدس رضوی به نشانی https://digimuseum.razavi.ir
مراجعه کنند.
فناوری واقعیت مجازی(VR):
تجربه غوطهوری در محیط ۳۶۰ درجهای گنجینهها
موزه آستان قدس رضوی همچنین از فناوری واقعیت مجازی(VR) برای ارتقای تجربه بازدیدکنندگان استفاده میکند. این فناوری به بازدیدکنندگان این امکان را میدهد که بهصورت سهبعدی و واقعگرایانه از آثار مختلف موزه بازدید کنند. بازدیدکنندگان میتوانند در فضای سهبعدی موزه حضور یابند و آثار را از زوایای مختلف مشاهده کنند. این تجربه در گنجینههایی مانند قرآن، صحیفه سجادیه و نهجالبلاغه، تاریخ حرم مطهر رضوی، فرش و آثار استاد فرشچیان پیادهسازی شده است.
دیجیتالسازی تخصصی آثار موزهای: اسکن سهبعدی عکسهای ۳۶۰ درجه، عکسهای گیگاپیکسلی و پانوراما
یکی دیگر از اقدامات برجسته موزه دیجیتال آستان قدس رضوی، دیجیتالسازی تخصصی آثار موزهای است. این فرآیند شامل تولید تصاویر ۳۶۰ درجه، تصاویر گیگاپیکسلی، پانوراما و مدلهای سهبعدی از آثار میشود. تصاویر با دقت و جزئیات بسیار بالا امکان مشاهده آثار از زوایای مختلف را فراهم میکنند و بازدیدکنندگان میتوانند جزئیات را در سطحی فراتر از تصاویر معمولی ببینند. بهویژه تصاویر گیگاپیکسلی که کیفیت بسیار بالایی دارند، امکان بزرگنمایی و بررسی دقیقتر آثار را فراهم میآورند. این فناوریهای دیجیتال در نمایش و حفاظت از آثار حساس و آسیبپذیر نقش حیاتی دارند و به حفظ و معرفی این میراث برای نسلهای آینده کمک میکنند.
تولید محتوای چندرسانهای و جذاب
برای معرفی آثار موزهای
موزه دیجیتال آستان قدس رضوی بهمنظور معرفی هرچه بهتر آثار خود و آشنایی عمیقتر بازدیدکنندگان با میراث فرهنگی حرم مطهر، مجموعهای گسترده از محتوای دیجیتال تولید کرده است. این مجموعه شامل کلیپهای آموزشی کوتاه و بلند، پادکستهای موضوعی، موشنگرافیهای تحلیلی و ویدئوگرافیکهای روایتمحور است که هر یک با رویکردی پژوهشی و هنری طراحی شدهاند تا هم اطلاعات دقیق ارائه دهند و هم تجربهای بصری و شنیداری جذاب فراهم کنند.
این محتواها بهصورت تعاملی و چندرسانهای برای گروههای سنی و سلیقههای مختلف آماده میشوند و در پلتفرمهای اجتماعی و کانالهای رسمی موزه دیجیتال منتشر میگردند. هدف از تولید این آثار، نهتنها معرفی اشیاء و متون موزهای، بلکه تبیین زمینه تاریخی، هنری و معنایی هر اثر، تشویق مخاطب به کنجکاوی و پژوهش، و فراهمسازی دسترسی آسان برای نسل جوان و علاقهمندان به تاریخ و هنر است. این رویکرد دیجیتال، امکان آشنایی با گنجینهها را در هر زمان و مکان فراهم میآورد و نقش مهمی در حفظ، ترویج و انتقال میراث فرهنگی به نسلهای آینده ایفا میکند.
میز خدمت موزه دیجیتال آستان قدس رضوی
یکی از مهمترین اقدامات موزه دیجیتال آستان قدس رضوی، راهاندازی میز خدمت موزه دیجیتال است. این میز خدمت با هدف تسهیل دسترسی بازدیدکنندگان به خدمات دیجیتال و ارتقای تجربه بازدید حضوری و مجازی طراحی شده است. در چارچوب این میز، مجموعهای از خدمات و برنامههای تعاملی ارائه میشود که شامل برگزاری مسابقات موزهشناسی، مسابقات نقاشی دیجیتال، بازیهای جورچین آثار موزهای و معرفی سامانههای بازدید مجازی و شبکههای اجتماعی موزه است.
علاوهبر این، میز خدمت نقش راهبری و اطلاعرسانی را نیز برعهده دارد و سامانه راهنمای هوشمند موزهها(آیبیکن) را معرفی و فعال میکند تا بازدیدکنندگان بتوانند با استفاده از تلفن یا دستگاههای همراه، توضیحات آثار و محتوای تکمیلی را بهصورت لحظهای دریافت کنند. کارکنان میز خدمت به بازدیدکنندگان کمک میکنند تا از امکانات دیجیتال موزه بهرهبرداری کنند، در مسابقات شرکت نمایند و راهنماییهای فنی لازم برای استفاده از تورهای مجازی و محتوای چندرسانهای را دریافت کنند.
این میز خدمت در موزه مرکزی آستان قدس رضوی مستقر است و دسترسی به آن برای همه بازدیدکنندگان فراهم است؛ هدف نهائی ایجاد پیوندی نزدیکتر میان مخاطب و گنجینهها، تشویق مشارکت فعال بازدیدکنندگان و گسترش دسترسی به محتوای آموزشی و تفریحی موزه در قالبی مدرن و کاربرمحور است.
پیادهسازی سامانه راهنمای هوشمند
موزهها(آی بیکن) در گنجینهها
پیادهسازی سامانه راهنمای هوشمند موزهها(آیبیکن) در گنجینه قرآن حرم رضوی با هدف فراهمآوری دسترسی آسان به محتواهای متنی، تصویری، صوتی و ویدئویی مرتبط با آثار نفیس این گنجینه، از طریق سامانه گنجخانه رضوی، انجام شد. این سامانه بهعنوان اولین سیستم آیبیکن در موزههای کشور، تجربه بازدید بهینه و تعاملی را به طور میانگین برای بازدیدکنندگان موزههای آستان قدس رضوی فراهم میآورد. بازدیدکنندگان میتوانند از طریق این فناوری، تصاویر و ویدئوها و سایر محتواهای مرتبط با آثار موزهای را در زمان تماشای آن اثر در ویترین مشاهده کنند. این سامانه در گنجینههای قرآن، صحیفه سجادیه، آثار استاد فرشچیان، مقام معظم رهبری و نهجالبلاغه پیادهسازی شده است و به بازدیدکنندگان این امکان را میدهد تا توضیحات تکمیلی و محتوای آموزشی مربوط به هر اثر را بهصورت لحظهای دریافت کنند.
راهاندازی سامانههای تعاملی چندزبانه
موزه دیجیتال آستان قدس رضوی علاوهبر ارائه خدمات دیجیتال، اقدام به راهاندازی سامانههای تعاملی نوین کرده است تا تجربه بازدید را از حالت صرفاً مشاهدهای به تجربهای مشارکتی و آموزشی تبدیل کند. از جمله این سامانهها میتوان به سامانه مسابقات موزهشناسی، سامانه دیجیتال جورچین آثار موزهای و سامانه نقاشی دیجیتال اشاره کرد که هر یک با طراحی کاربرمحور و محیطی جذاب در دسترس مخاطبان قرار گرفتهاند.
این سامانهها به بازدیدکنندگان امکان میدهند تا بهصورت فعال با آثار موزهای درگیر شوند: مسابقات موزهشناسی دانش و کنجکاوی را تقویت میکند، جورچین دیجیتال شناخت بصری و حافظه تاریخی را پرورش میدهد و نقاشی دیجیتال خلاقیت و ارتباط هنری با میراث فرهنگی را تسهیل میکند. رابطهای تعاملی، بازخورد آنی و سطوح مختلف دشواری، تجربهای مناسب برای گروههای سنی گوناگون فراهم میآورد.
تمرکز ویژه این طرحها بر کودکان و نوجوانان است تا نسلی آشنا با تاریخ و هنر پرورش یابد؛ همزمان این سامانهها برای سایر علاقهمندان نیز ابزارهای آموزشی و تفسیری ارائه میکنند. نتیجه، گسترش دسترسی، افزایش مشارکت مخاطبان و تبدیل بازدید موزهای به تجربهای آموزنده، سرگرمکننده و ماندگار است.
شبکههای اجتماعی موزه دیجیتال
آستان قدس رضوی
موزه دیجیتال آستان قدس رضوی علاوهبر فراهمآوردن تجربههای آنلاین و تعاملی، بهصورت فعال در شبکههای اجتماعی حضور دارد. این موزه با کانالها و صفحات رسمی در بیش از ده پلتفرم داخلی و خارجی- از جمله بله، سروش، ایتا، آپارات، گپ، نسیم رضوان، روبینو و روبیکا- آثار، رویدادها و تولیدات دیجیتال خود را معرفی میکند و محتوایی متنوع شامل گزارشهای تصویری، معرفی گنجینهها و اطلاعرسانی رویدادها منتشر مینماید.
علاقهمندان میتوانند برای دنبالکردن اخبار و تازههای موزه از طریق آیدی @digimuseum_aqr
در این شبکهها بهراحتی بهروز بمانند و از محتوای آموزشی و تعاملی بهرهمند شوند.
پایگاه اطلاعات موزهای:
دسترسی آسان به اطلاعات آثار موزهای
یکی از مهمترین دستاوردهای موزه دیجیتال آستان قدس رضوی، راهاندازی پایگاه جامع اطلاعات موزهای است. این پایگاه که با هدف تجمیع و دسترسی آسان به اطلاعات آثار موزهای طراحی شده است تاکنون اطلاعات بیش از 160 هزار شیء موزهای را در خود جای داده است. این سامانه به پژوهشگران و علاقهمندان این امکان را خواهد داد که بهصورت آنلاین به شناسنامه آثار، تصاویر با کیفیت، اسکنهای دوبعدی و سهبعدی و توضیحات علمی دسترسی داشته باشند. اطلاعات موجود در این پایگاه بهطور مستمر بهروزرسانی میشود و بهویژه برای محققان و هنرمندان یک منبع غنی از دادههای موزهای است.
استقرار تاچاسکرینها و سامانه رمزینه در گنجینهها
برای ارتقای تجربه بازدیدکنندگان و معرفی محتوای دیجیتال آثار، موزه آستان قدس رضوی اقدام به استقرار تاچاسکرینها در گنجینههای مختلف خود کرده است. این تاچاسکرینها به طور ویژه برای ارائه محتوای دیجیتال تعاملی طراحی شدهاند و به بازدیدکنندگان این امکان را میدهند که بهصورت دیجیتالی اطلاعات تکمیلی درخصوص آثار موجود را مشاهده کرده و جزئیات مرتبط با هر اثر را مطالعه کنند. همچنین، در این گنجینهها، پیادهسازی سامانه رمزینه (QR Code) انجام شده است، به طوری که بازدیدکنندگان میتوانند با اسکن کدهای QR موجود در کنار هر اثر، به محتوای دیجیتال تکمیلی دسترسی پیدا کنند و بدین صورت تجربهای تعاملی و آموزنده را برای بازدیدکنندگان فراهم میآورد.
پویش جهانی «موزهها و هوش مصنوعی»
و فراخوان «تولید محتوا برای کودکان و نوجوانان»
به مناسبت روز جهانی موزهها، موزه آستان قدس رضوی پویش جهانی «موزهها و هوش مصنوعی» را برگزار کرده است. این پویش فرصتی برای هنرمندان و پژوهشگران است تا با استفاده از فناوریهای هوش مصنوعی، آثار فرهنگی و هنری را به شیوهای نوآورانه بازآفرینی کنند. همچنین، بهمنظور معرفی آثار ارزشمند فرهنگی و هنری ایران اسلامی، موزه دیجیتال از کودکان و نوجوانان ۷ تا ۱۵ سال دعوت میکند تا در تولید کلیپهای آموزشی و فرهنگی مشارکت کنند. این طرح به کودکان و نوجوانان این فرصت را میدهد که با استفاده از داستانگویی و توضیحات فرهنگی، آثار موزهای آستان قدس رضوی را معرفی کنند. علاقهمندان به شرکت در پویش و فراخوان میتوانند آثار خود را تا 25 آذر ۱۴۰۴ ارسال کرده و برای ثبتنام در طرح تولید محتوا، مشخصات کودک یا نوجوان خود را به سامانه پیامکی 2000510052 ارسال کنند یا از طریق ایمیل digimuseum.aqr@gmail.com با موزه دیجیتال آستان قدس رضوی در ارتباط باشند.
برنامههای آینده موزه دیجیتال آستان قدس رضوی
موزه دیجیتال آستان قدس رضوی با چشمانداز توسعه و نوآوری در زمینه موزهداری دیجیتال، برنامههای گستردهای برای آینده در نظر گرفته است. در این راستا، برنامههایی همچون استفاده از فناوری واقعیت افزوده (AR) برای ارائه تجربیات تعاملی و جذاب، توسعه تورهای مجازی برای سایر گنجینهها، گسترش سامانه راهنمای هوشمند موزهها(آیبیکن) و راهاندازی سامانههای رمزینه (QR Code) برای دسترسی سریع به اطلاعات آثار در دست اجرا است. همچنین، طراحی سامانههای جدید برای کودکان و نوجوانان، شامل بازیهای دیجیتال و مسابقات تعاملی، و ارائه محتوای صوتی و تصویری از طریق سامانه آوایار رضوی، از دیگر اهداف آینده است. علاوهبر این، بهرهبرداری از هوش مصنوعی برای شخصیسازی تجربه بازدیدکنندگان، طراحی اپلیکیشن موبایل پیشرفته برای ارائه خدمات مختلف به بازدیدکنندگان و راهاندازی «موزههای سیار دیجیتال» از جمله ابتکارات آینده موزه دیجیتال آستان قدس رضوی است.
علاوهبر این، موزه دیجیتال در نظر دارد تا با بهرهگیری از فناوریهای نوین، خدمات جدیدی مانند برگزاری نمایشگاههای مجازی بینالمللی، ارائه آثار هنری و تاریخی در قالب توکنهای غیرقابل تعویض(NFT)، و طراحی پلتفرمهای مشارکتی برای جمعآوری نظرات و بازخوردهای بازدیدکنندگان را پیادهسازی کند. همچنین، پروژههای مستندسازی دیجیتال آثار تاریخی و مذهبی با دقت بالا، شبیهسازیهای تاریخی و مذهبی، و استفاده از الگوریتمهای پردازش تصویر و تحلیل داده برای پژوهشهای علمی، بهعنوان بخشی از برنامههای بلندمدت این موزه برای حفظ و معرفی میراث فرهنگی حرم امام رضا(ع) به شیوهای نوین و دیجیتال در دستورکار قرار دارد. طراحی سامانههای چندزبانه و کانال موزه دیجیتال به زبانهای عربی، انگلیسی و اردو از دیگر برنامههای آینده میباشد. این اقدامات، موزه آستان قدس رضوی را در مسیر تبدیل شدن به یکی از پیشگامان جهانی در حوزه موزهداری دیجیتال قرار میدهد.
مهدی کریمی
رئیس اداره موزه دیجیتال آستان قدس رضوی