فضيـلت‌ جـویـي و آثــارآن

مهدي رحيمي

مسئله اخلاق، ‌تهذيب نفس و آراسته شدن به فضائل اخلاقي در همه اديان توحيدي و خصوصاً اسلام از اهميت بسيار بالائي برخوردار است، به طوري كه از اهداف بعثت انبياء و نزول قرآن‌كريم، تربيت انسان‌ها و آراسته شدن آنها به فضائل والاي اخلاقي است. خداوند در قرآن‌كريم مي‌فرمايد: «اوست خدايي كه در ميان مردم اُمّي، پيامبري از خود آنها برانگيخت تا آيات وحي را بر آنان تلاوت كرده و به تزكيه و تربيت اخلاقي آنان بپردازد.»(1) 
به فرموده حضرت امام‌(ره): «انبياي خدا براي اين مبعوث شدند كه آدم تربيت كنند، انسان بسازند؛ بشر را از زشتي‌ها، پليدي‌ها، فسادها و رذايل اخلاقي دور سازند و با فضايل و آداب حسنه آشنا كنند. «بُعثتُ‌لاُتمّمَ مكارمَ الاخلاق»(2) چنين عملي كه خداوند متعال به آن، آن‌قدر اهتمام داشته كه انبياء را مبعوث فرموده است...»(3)
در اهميت فضائل و خصلت‌هاي اخلاقي همين‌بس كه در قرآن‌كريم آن را ملاك ارزش انسان دانسته و در مقام ستايش و تمجيد پيامبران الهي آنان را به جهت دارا بودن صفات اخلاقي نيكو مي ستايد. به عنوان مثال حضرت ابراهيم(ع) به خاطر برخورداري از سه صفت اخلاقي نيكو ستوده شده است: «انّ ابراهيم لحليم أوّاه منيب؛(4)
 همانا ابراهيم بردبار، بسيار مهربان و بازگشت كننده به سوي خدا بود» و درباره پيامبر اكرم(صلّي‌الله‌عليه‌و‌آله) مي‌فرمايد: «و انّك لعلي خلق عظيم؛ (5) 
همانا تو صاحب اخلاق عظيم و برجسته‌اي هستي» و همين آراستگي به اخلاق الهي است كه رمز موفقيت پيامبر اكرم در تبليغ اسلام مي شود، چنان‌که قرآن می‌فرماید: «در پرتو رحمت الهي، تو با مردم مهربان شدي در حالي كه اگر خشن و تندخو و سنگدل بودي از اطراف تو پراكنده مي‌شدند.»(6) 
در قرآن‌كريم به همين مقدار هم اكتفاء نشده است بلكه خداوند در جاي جاي اين كتاب الهي، انسان‌ها را امر و ترغيب به كسب فضائل اخلاقي اعم از عبادات واجب و يا مكارم اخلاقي کرده است كه در برخي از موارد به صورت مستقل امر شده و در مواردي نيز به صورت عام ترغيب به كسب فضائل صورت گرفته است، از جمله در اين آيات: «فاستبقوا الخيرات؛ (7) در فضائل و اعمال نيك از يكديگر سبقت بگيريد.» «و سارعوا الي مغفرهٍ من ربّكم و جنّهٍ؛ (8) بشتابيد به سوي آمرزش و مغفرت پروردگار و بهشت برين» كه تنها در صورت آراسته شدن به فضايل ميسر مي شود.
هدف از خلقت انسان و نقش فضائل اخلاقي 
در وصول به آن
ميزان اهتمام قرآن كريم به كسب فضائل اخلاقي جاي بسي شگفتي دارد و بيانگر نقش كليدي و مهم آنها در سرنوشت بشر مي باشد. در نگاه مكاتب توحيدي هدف از خلقت انسان عبادت پروردگار و رسيدن به مقام خليفه اللهي و سير مراتب كمال تا وصول به كمال مطلق و قرب پروردگار است، چنان‌که خداوند در قرآن فرموده است: « جنّ‌ و انس را خلق نكردم مگر اينكه مرا عبادت كنند» (9) «و به ياد آر زماني كه خداوند به ملائكه فرمود من در زمين به جاي خود خليفه و جانشين قرار خواهم داد.»(10) اما تحقق اين هدف جز در پرتو تهذيب نفس و آراسته شدن به فضايل والاي اخلاقي ميسر نمی‌باشد؛ زيرا انسان در بدو تولد حيوان بالفعل و انسان بالقوه است و تنها با پرورش دادن ارزش‌هاي والاي انساني است كه مي‌توان او را از مرز حيوانيت فراتر برده و انسانيت را در او به فعليت و ظهور رساند، تا جايي كه به كمال نهايي خويش دست يابد، و‌گرنه ممكن است تا جايي تنزل يابد كه به فرموده قرآن از مقام حيوانيت نيز فروتر برود: «اولئك كالانعام بل هم اضلّ.»(11)
بنابراين هر‌چقدر انسان فضائل اخلاقي را در درون خود تقويت کند، يك قدم از مرز حيوانيت فراتر رفته و به كمال حقيقي خويش كه قرب پروردگار است نزديك‌تر شده است. 
چنان‌که در كلام نوراني پيامبر گرامي اسلام(صلّي‌الله‌عليه‌و‌آله) به اين حقيقت مهم اشاره شده است: «خداوند سبحان فضائل اخلاقي را وسيله ارتباط ميان خود و بندگانش قرار داده، همين‌بس كه هر يك از شما دست به اخلاقي بزند كه او را به خدا مربوط و متصل سازد.»(12)  
از همين ‌روست كه نبي مكرم اسلام كه به بالاترين درجه كمال انساني و مقام خليفه اللهي و قرب خدا نائل گشته، در قرآن با اين بيان ستوده شده كه: «و انّك لعلي خُلُق عظيم »(13) آراسته شدن به فضائل اخلاقي در عالي‌ترين درجه آن، حضرت را شايسته دارا شدن آن مقام کرده است.
آثار فضائل اخلاقي
نظام آفرينش بر مبناي قانون علت و معلول پايه‌ريزي شده است و در اين نظام هر مؤثري اثر مربوط به خود را مي گذارد و تمام اعمال انسان اعم از مثبت و منفي داراي نقش خاصي در سعادت و رستگاری دنيوي و اخروي او دارا است. فضائل اخلاقي نيز از اين قانون مستثني نبوده و آثار مثبتي را براي زندگي دنيا و آخرت بشر به دنبال دارد، كه در اين قسمت به نمونه‌هايي از اين آثار با استفاده از آيات و روايات اشاره مي كنيم. 
قبل از پرداختن به اين آثار ذكر اين نكته لازم است كه مراد از فضيلت اخلاقي در اينجا تمام آن چيزهايي است كه در وصل انسان به كمال حقيقي و قرب الي‌الله نقش دارند كه شامل عبادات اعم از واجب و مستحب آن نيز مي شود.
در اينجا به ذكر برخي از آثار فضائل كه مربوط به همه آنها و يا مجموعه‌اي از آنها مي شود، اكتفاء شده و چند مورد هم اثر برخي از فضائل گزينش شده است و تفصيل آثار هر يك از فضايل اخلاقي به صورت مستقل در بحث مربوط به خود بايد بررسي شود كه بيان آنها در اين مقال نمی‌گنجد.
الف) آثار مادي
1. نزول بركات از آسمان و زمين
« و چنانچه مردم شهرها و آبادي‌ها ايمان آورده و پرهيزكار مي‌شدند، همانا ما درهاي بركات آسمان و زمين را بر روي آنها مي‌گشوديم.»(14) مسلم است كه ايمان و تقوا از بزرگ‌ترين فضائل است كه لازمه‌ آراسته شدن به آنها، دارا شدن بسياري از فضائل اخلاقي و بهره‌مندی از برکات آسمان و زمین است.
2. برخورداری از حیات طيّبه 
«هركس كار شايسته‌اي انجام دهد، خواه مرد باشد يا زن، در حالي كه مؤمن است او را به حياتي پاك زنده مي‌داريم.»(15)
3. صحت جسم و جان
آراسته شدن به برخي از فضائل تأثير مستقيم در سلامت جسم و روان انسان دارد. قرآن می‌فرماید: «آرامش روحي در پرتو ياد خداوند محقق مي شود.»(16) پيامبر اكرم فرمودند: «روزه بگيريد تا سالم شويد.»(17) و امام سجاد(ع) فرمودند: «حج و عمره به جا آوريد تا بدن‌هاي شما سالم گردد.»(18) 
4. روزي فراوان
حضرت علي(ع) فرمودند: «في سعهِ الاخلاق كنوزُ الارزاق؛ (19)  گنجينه‌هاي روزي در اخلاق نيك و گشاده‌رويي است.» و در بيان ديگري نيز پرداخت زكات را موجب ازدياد روزي دانستند: «خداوند زكات را واجب كرد تا سبب ازدياد روزي شود.»(20)
5. بي نيازي از مردم
انساني كه به فضائل اخلاقي آراسته شده، براي رفع نياز خويش هيچ‌گاه دست به سوي بندگاني كه خود نيازمند به بي‌نياز مطلق هستند دراز نمی‌كند و تنها بر در خانه معبود خويش اظهار نياز مي‌كند. خداوند نيز به اين‌گونه عبادت‌كنندگان وعده داده كه قلب آنها را سرشار از بي نيازي کند. امام صادق(ع) فرمودند: در تورات چنين نوشته است: «يابن آدمَ تفرّغ لعبادتي أملأ قلبَكَ غنا...؛ (21) اي فرزند آدم، براي عبادت من خود را فارغ كن تا قلبت را از بي‌نيازي پركنم.»
6. عامل عزت انسان در دنيا
حضرت علي(ع) فرمودند: «چه‌بسا انسان عزيزي كه اخلاق بد او، او را در نظر ديگران ذليل كند و چه‌بسا انسان فرومايه اي كه با اخلاق نيك در جامعه عزيز شود.»(22)
7. بهبود موقعيت اجتماعي و محبوب ديگران شدن
اميرمؤمنان(ع) فرمودند: «چه‌بسا فرد بي‌مقداري كه اخلاق نيكش او را به مقام بالايي در نزد ديگران مي‌رساند.»(23) و در بيان ديگري فرمودند: «كسي كه حسن خلق داشته باشد، دوستداران او زياد مي‌شوند.»(24)
8. موجب آبادي سرزمين‌ها و طول عمر
امام صادق(ع) فرمودند: «بدرستي كه نيكوكاري و خوش خلقي، ‌سرزمين‌ها را آباد مي‌كند و بر عمرها مي‌افزايد.»(25)
ب) آثار معنوي 
1. هدايت به رستگاري و صراط مستقيم
حضرت علي(ع) در بيان آثار فضائل اخلاقي فرمودند: «لو كنّا لا نرجوا جنّهً‌ و لا نخشي ناراً و لا ثواباً و لا عقاباً لكان ينبغي لنا أن نُطالبَ بمكارمِ الاخلاق فانّها ممّا تدلّ علي سبيل النّجاح؛(26) اگر به بهشت و ثواب آخرت اميدوار نباشيم و از آتش و عذاب جهنم نهراسيم باز هم شايسته است كه فضليت‌هاي اخلاقي را طلب كنيم؛ زيرا فضائل اخلاقي از چيزهايي است كه ما را به راه رستگاري هدايت مي كند.»
2. محبوبيت نزد پروردگار
امام صادق(ع) فرمودند: «بر شما لازم است كه مكارم و فضائل اخلاقي را ملتزم شويد، زيرا خداوند آنها را دوست مي دارد.»(27) و این‌گونه است که كسي كه به اين فضائل آراسته شود محبوب پروردگار خواهد بود.
3. موجب ارتباط بنده با خدا و قرب پروردگار
پيامبر اكرم‌(ص) فرمودند: «خداوند سبحان فضائل اخلاقي را وسيله ارتباط ميان خود و بندگانش قرار داده، همين‌بس كه هر يك از شما دست به اخلاقي بزند كه او را به خدا مربوط و متصل سازد.»(28)
4. پالايش روح
اميرمؤمنان(ع) فرمودند: «خداوند ايمان را واجب كرد تا انسان‌ها را از پليدي شرك پاك كند و نماز را واجب نمود تا آنها را از كبر منزه سازد.»(29)
5. سپري در برابر فحشاء و منكر
قرآن می‌فرماید: «نماز را به‌پادار که نماز انسان را از فحشاء و منكر باز مي‌دارد.»(30)
6. آرامش روح و اطمينان قلبي:
 قرآن می‌فرماید: «همانا با ياد خدا دل‌ها آرام مي‌گيرد.» (31)
ج) آثار اخروي
در كنار تمام آثار مادي و معنوي، آراسته شدن به فضائل اخلاقي سعادت اخروي را نيز به دنبال دارد كه در قرآن‌كريم و روايات به آنها اشاره شده است.
1. داراي بهترين اجر در جهان آخرت: خداوند در قرآن مي‌فرمايد: «هر‌كس كار شايسته‌اي انجام دهد... پاداش او را در آخرت به بهترين وجه خواهيم داد.»(32)
2. انيس مؤمن در قبر: امام صادق(ع) فرمودند: «وقتي مؤمن را در قبر مي گذارند به همراه او شش صورت نوراني داخل قبر مي‌شوند و اطراف او را مي گيرند. يكي از آنها كه از ديگران نوراني‌تر است از آنها مي پرسد شما كيستيد؟ به ترتيب جواب مي دهند: نماز، زكات، روزه، حج و عمره و نيكي‌هايي كه مؤمن به برادرانش رسانده است. سپس از آن صورت نوراني‌تر مي‌پرسند، تو كه هستي؟ جواب مي دهد، من ولايت اهل‌بيت پيغمبرم.»(33)
3. ايمني در محشر: قرآن مي‌فرمايد: «كساني كه كار نيك انجام دهند پاداشي بهتر از آن مي‌بينند و از وحشت و سختي روز قيامت در امانند.»(34)
4. ورود به بهشت: حضرت علي(ع) فرمودند: «بهاي بهشت عمل صالح است.»(35)
با دقت در اين آثار كه گزيده‌اي از آثار فضائل اخلاقي است اهميت آراسته شدن به فضائل روشن‌تر مي‌شود.
آراسته شدن به فضائل در دعاي پيامبر و اهل‌بيت 
به جهت اهميت فضائل اخلاقي، پيامبر اكرم(ص) و اهل‌بيت(ع) همواره از خداوند درخواست آراسته شدن به محاسن اخلاق را داشتند، چرا‌كه به فرموده پيامبر‌، محاسن اخلاق عطاياي الهي است،(36) و سالك بايد عاجزانه از خداوند بخواهد كه به اين فضائل آراسته شود.
در كتاب محجه البيضاء نقل شده است كه پيامبر اكرم همواره در ابتدای نماز اين دعا را قرائت مي‌كردند: «اللهم اهدني لأحسن الاخلاق، لايهدي لأحسنها الا أنت...؛ (37) پروردگارا‌، مرا به نيكوترين اخلاق هدايتم فرما‌، زيرا جز تو هدايتگري به اخلاق نيك نيست.» و در يكي از دعاهاي امام سجاد(ع) نيز اين‌گونه آمده است: «اللهم‌صلّ‌علي‌محمدٍ‌و‌آل‌محمّد... و هب لي معالي الاخلاق؛ خدایا اخلاق والا را به من مرحمت کن.»(38)
_________________________
1. جمعه، آيه 2.    2. ميزان الحكمه، ج 3، ص149، ح 5058، محمدي ري‌شهري، دفتر تبليغات اسلامي‌، چاپ دوم، 67.   3. اخلاق، 3، (گزيده آثار اخلاقي امام خميني(ره)، ص 58، تهيه مركز تدوين و نشر متون درسي حوزه، نشر دانش حوزه، چاپ اول، 82.   4. هود/75.   5. قلم/4.   6. آل عمران/159.   7. بقره/148.   8. آل عمران/133.   9. ذاريات/56   10.بقره/30.   11. اعراف/179.   12. اخلاق در قرآن، ج 1، ص 23، مكارم شيرازي، اول، 77، مدرسه الامام علي بن ابي‌طالب، به نقل از كتاب تنبيه الخواطر، ص 362.   13. قلم/4.   14. اعراف/96.   15. نحل/97.   16. رعد/28.   17. بحارالانوار، ج 96، ص 255، علامه مجلسي، مكتبه الاسلاميه، دوم، 1364، هـ ش، تهران.   18. ميزان الحكمه، ج 2،‌ص 266، ح 3272.   19. تصنيف غررالحكم، ص 255، ح 5383، عبدالواحد آمدي، دفتر تبليغات، چاپ اول،‌بي تا.   20.  نهج‌البلاغه فیض الاسلام‌، قصار 244، ص 1197.    21. اصول كافي، ج 2، ص 83، مرحوم كليني، ناشر مكتبه الصدوق، تهران، چاپ دوم، 1381 هـ ق.   22. بحارالانوار، ج 71، ص 396، باب حسن خلق، ح 79.   23. تصنيف غررالحكم و دررالكلم، ص 255، ح 5388.   24. همان، ص 255، ح 5375.   25. بحارالانوار، ج 71، ص 395.   26. ميزان الحكمه، ج 3، ص 146، ح 5044.   27. بحارالانوار، ج 69، ص 370.   28. اخلاق در قرآن، ج 1، ص 23.   29. نهج‌البلاغه، قصار 244.   30. عنكبوت/45.   31. رعد/28.   32. نحل/97.   33. بحارالانوار، ج 6، ص 235.   34. نمل/89.   35. غررالحكم، ص 154، ح 2876.   36. بحارالانوار، ج 70، ص 3094،‌باب حسن خلق، ح 64.   37. محجه البيضاء، ج 5،‌ص 92، فيض كاشاني، دفتر انتشارات اسلامي‌،چاپ دوم، بي تا.   38. صحيفه سجاديه، دعاي مكارم الاخلاق.
مرکز مطالعات و پاسخگويي به شبهات