نهضت آزادی در خدمت آمریکا (پاورقی)

Research@kayhan.ir
تالیف: کامران غضنفری

نهضت آزادی و آمریکا
نهضت آزادی، تشکیلاتی بود که از بدو اعلام موجودیت، با آمریکا در ارتباط بود. مهندس بازرگان در این مورد می‌گوید:
«پایه گذاران و اعضاء و علاقه مندان به نهضت آزادی ایران و نهضت مقاومت ملی، نه تنها با آمریکا بلکه با بعضی از کشورهای اروپا و نیز با دولت وقت [در رژیم شاه] ارتباط‌های کم و بیش پنهانی داشته‌اند ».1  یکی از کسانی که برخی از اعضای نهضت آزادی از دهه 1330 با وی در تماس بوده اند، ریچارد کاتم، مأمور سازمان سیا، بوده است .2  در یک گزارش سرّی سفارت آمریکا به تاریخ 30 ماه می‌1978، با اشاره به ملاقات مهندس بازرگان و محمد توسلی ـ با نام مستعار توکلی ـ با جان استمپل عنصر اطلاعاتی بخش سیاسی سفارت آمریکا، در مورد دادن اطلاعات به ریچارد کاتم از سوی نهضت آزادی، چنین آمده : « توکلی اشاره کرد زمانی که ریچارد کاتم کارمند وزارت خارجه بود، نهضت آزادی اطلاعات زیادی در اختیار او گذارد و هم چنان به این کار ادامه می‌دهد». 3 همان گونه که ملاحظه می‌گردد، سران نهضت آزادی خود را موظف می‌دانند که اطلاعات کشور را در اختیار دولت آمریکا ـ در واقع سازمان سیا ـ قرار دهند.
طبق یک سند سرّی ساواک، مهندس بازرگان طی یک هفته‌ای که بعد از حادثه کشتار 17 شهریور 1357 در بازداشت محترمانه فرمانداری نظامی بود، طی مصاحبه‌هایی که با سران ساواک داشته، در مورد سابقه ارتباط نهضت آزادی با آمریکایی ‌ها اظهار می‌دارد:  «در حدود سال‌های 40 و 41 شمسی، ما از طرف نهضت آزادی نامه‌ای تهیه و به منازل عده زیادی از آمریکائیان مقیم تهران انداختیم به مفهوم این که شما آمریکائیان در مملکت ما چه کار می‌کنید ؟ چه منافعی دارید؟ اگر پشتیبان مبارزات ملی هستید، چه نظری دارید ؟ بعد از مدتی از قرار معلوم نامه بدون امضایی به منزل اللهیار صالح انداخته بودند ؛ ولی معلوم بود که از سوی آمریکایی‌‌ها در جواب نامه مذکور است و مفهوم نامه این بود که شما رهبر قابل قبول و مورد اطمینانی ندارید تا حکومت را در دست بگیرد. اگر رهبر شایسته‌ای بین شما پیدا شد، مورد پشتیبانی ماست» .4  نخستین تماس رسمی نهضت آزادی و سفارت آمریکا در تهران، در اردیبهشت ماه 1357 در رستوران الچیکو در تهران انجام گرفت. در این ملاقات از طرف سفارت آمریکا، جان استمپل عنصر اطلاعاتی بخش سیاسی سفارت، و از طرف نهضت آزادی نیز محمد توسلی با نام مستعار توکلی و هم چنین بهرام بهرامیان ـ منبع اطلاعاتی سیا ـ حضور یافتند. طبق مفاد یک سند سرّی سفارت، این دو نفر در تاریخ سوم مهر 57 نیز مجدداً با استمپل ملاقات می‌کنند. 5 استمپل در یک گزارش به تاریخ 23 آذر 57 اشاره می‌کند که محمد توسلی» رابط رسمی «نهضت آزادی با سفارت است .6 البته آمریکایی ‌ها کانال‌های اطلاعاتی متعددی در نهضت آزادی داشته اند. طبق مفاد سند سرّی ششم ژوئن 1978 (16 خرداد 1357)، عنصر اطلاعاتی سفارت آمریکا اظهار می‌دارد که غیر از ارتباطی که از طریق محمد توسلی با نهضت آزادی دارند، با افراد دیگری نیز از نهضت آزادی در تماس هستند .7  خود مهندس بازرگان نیز حداقل سه نوبت در خرداد و تیر ماه 1357 به اتفاق مهندس توسلی در یک خانه شخصی در منطقه دروس شمیران، با جان استمپل ملاقات کرده و راجع به رویدادهای سیاسی با یکدیگر گفت و گو می‌کنند که در دو نوبت آن دکتر یدالله سحابی نیز حضور داشته است. 8 مهندس بازرگان ملاقات‌هایی نیز با ویلیام سولیوان سفیر آمریکا در ایران، داشته است. سولیوان در کتاب خود به یکی از این ملاقات ‌ها چنین اشاره می‌کند:  «به یکی از مأموران سیاسی سفارت که با نهضت آزادی در تماس بود، دستور دادم که با مهدی بازرگان، رهبر این سازمان، تماس گرفته و به او اطلاع دهد که من آماده ملاقات با او در هر نقطه‌ای که مایل باشد، هستم. در اینجا باید توضیح بدهم که بازرگان قبلاً برای ملاقات با من اظهار علاقه کرده بود ؛ ولی در آن موقع دعوت او را نپذیرفته بودم ... وقتی که وارد خانه شدیم، بازرگان خلاصه‌ای از مذاکرات قبلی بین او و مأموران سیاسی سفارت را برای من تکرار کرد و گفت که خواهان ادامه همکاری و کمک نظامی آمریکا و حفظ قراردادهای موجود با آمریکا هستند. بازرگان می‌گفت که او از طرف نهضت آزادی ایران صحبت می‌کند». 9 یعنی جناب بازرگان به آمریکایی ‌ها اطمینان می‌داده که چنانچه به قدرت برسند، همچون رژیم شاه، منافع نامشروع آمریکا را در ایران حفظ خواهند کرد. بهرام بهرامیان نیز از اعضای اصلی نهضت آزادی و از دوستان نزدیک مهندس بازرگان بود. طبق یک سند سرّی سفارت آمریکا، بهرامیان در ماه ژوئن 1977 ( خرداد ماه 1356 ) به عنوان منبع اطلاعاتی، به استخدام سازمان سیا در می‌آید. کد رمز بهرامیان در سازمان سیا «اس.دی.ارن/1 «بوده است .10  وی تا مدتی از پذیرفتن دستمزد امتناع می‌کند اما سرانجام در خرداد ماه 1357 یک یادداشت دریافت حقوق را می‌پذیرد که به موجب آن سازمان سیا پول یک بیمه عمر معادل صد هزار دلار و سالانه مبلغ پنج هزار دلار در یک حساب غیر مستقیم را بپردازد. در بخشی از این سند گفته شده : « در جریان بدتر شدن اوضاع سیاسی و امنیتی، او تبدیل به یک عامل مخفی حقوق بگیر تمام عیار شده است» .11  بهرامیان توسط سازمان سیا آموزش نامریی نویسی، ارتباطات پنهان و حفاظت را دیده بود و سیا به وی یک رادیوی مخابراتی350- MX داده بود. عمده گزارش‌های بهرامیان در مورد رهبری انقلاب، دولت موقت، شورای انقلاب، و روحانیت بوده که از اهمیت بسیار بالایی برای” سیا " برخوردار بوده اند. وی در حد فاصل دی ماه 1357 تا شهریور 1358، منبع 67 گزارش اطلاعاتی برای سیا بوده است .12  در حمله‌ای که در تاریخ 25 بهمن 57 به سفارت آمریکا می‌شود، از سوی سازمان سیا با فرستنده رادیویی که در اختیار بهرامیان بوده، تماس گرفته می‌شود و به او موضوع مورد حمله قرار گرفتن سفارت اطلاع داده می‌شود. وی نیز از طریق تماس با دکتر ابراهیم یزدی، وی را از این ماجرا مطلع می‌گرداند .13  از دیگر سران و اعضای مهم نهضت آزادی که با سازمان سیا ارتباط داشته اند، می‌توان به دکتر ابراهیم یزدی و عباس امیر انتظام اشاره کرد. در بخش‌های بعدی در مورد این دو نفر به طور مشروح سخن خواهیم گفت.  این لیبرال‌های التقاطی، به سفارت آمریکا در تهران چشم دوخته بودند و تحقق اهداف خود را در جلب توجه دولتمردان آمریکایی پیگیری می‌نمودند. نهضت آزادی در طول زمان بر اثر بی توجهی به ریشه‌های انحراف تئوریک، به تشکیلاتی تبدیل شد که عناصر منحرف و حتی دارای وابستگی تشکیلاتی به مراکز اطلاعاتی غرب، در آن حضور یافتند و در پناه تساهل و تسامح حاکم بر دیدگاه‌های لیبرالیستی و التقاطی عناصر اصلی این گروه و ساده اندیشی آن‌ها، به فعالیت بر ضد ملت مسلمان ایران مشغول شدند. 14 ارتباطات نهضت آزادی با آمریکا، حتی پس از برکناری دولت موقت نیز همچنان ادامه یافت. بازرگان در تاریخ دوم اسفند 58 در باره تداوم ارتباط با آمریکا می‌گوید :
« ما روابط دوستانه‌ای با آمریکا داشته ایم و آن را حفظ خواهیم کرد ».15
منابع در دفتر روزنامه موجود است