مصرف بهینه آب در اوج روزهای گرم سال
اصلاح الگوی مصـرف و حفاظت از سفرههای آب زیرزمینی
بخش دوم
«بهشدت در مصرف آب صرفهجویی دارم. بیش از 5 دقیقه زیر دوش حمام نمیایستم. آبهایی که هنگام دوش اضافه میماند در یک تشت جمع و برای سرویس بهداشتی استفاده میکنم. با کمتر از 1 لیوان آب وضو میگیرم. هرجا اسراف آب را مشاهده کنم، تذکر شفاهی میدهم.» آنچه خواندید نظر یک شهروند مسئولیتپذیر نسبت به مصرف بهینه آب شرب بود.
توصیههای شرکت آب و فاضلاب برای صرفهجویی در مصرف آب اینگونه است:
1- از آب حفاظت کنید، چون زندگی ما به آن وابسته است. هیچگاه به دلیل اینکه فرد دیگری مسئول پرداخت آب بهاست، آب را هدر ندهید.
2- موقع مسواک زدن شیر آب تصفیه شده را باز نگذارید.
3- هنگام استحمام در فاصله بین شستن بدن و سر، لزومی ندارد که شیرآب بهطور پیوسته باز باشد.
4- برای آب دادن به درختان، درختچهها، بوتهها و گلها از روش آبیاری قطرهای استفاده کنید.
5- برای دوش گرفتن در حمام، زمان بگیرید و آن را به کمتر از پنج دقیقه برسانید، با این روش ماهیانه حدود چهار هزار لیتر آب صرفهجویی خواهد شد.
6- بهتر است برای شستن سبزیها ابتدا آنها را در ظرفی خیس کنید و سپس آب بکشید.
7- از جریان آب به منظور آب شدن یخ گوشت یا دیگر مواد غذایی منجمد استفاده نکنید. این کار غیر از مصرف بیرویه آب، کیفیت مواد غذایی را هم کاهش میدهد.
8- فرزندان خود را در مورد نیاز به حفاظت از آب آگاه کنید. از خرید اسباب بازیها و سرگرمیهایی که به یک جریان ثابت آب نیاز دارند، خودداری کنید.
9- هنگام استفاده از دستشویی، شیر آب را بهطور مداوم باز نگذارید، چون جریان دائم آب موجب هدر روی آن میشود.
10- برای نظافت حیاط به جای مصرف آب، بهتر است از جارو استفاده شود.
البته لیست راهکارها بلندبالاست و ما به درج ده مورد بسنده کردهایم.
جلوگیری از نابودی سفرههای آب زیرزمینی
سارا مرودشتی یک فرهنگی به گزارشگر کیهان میگوید: «بهعنوان یک شهروند باید آب کمتری را صرف کارهای لوکس و تزیینی کنیم و همیشه مشکل کمبود آب را بهخاطر داشته باشیم. با درنظرگرفتن بحران فزاینده کمبود آب، مردم باید در هر زمان از آب کمتری استفاده کنند. امروزه از آب، اغلب برای دکور فضای باز و جاذبههای تفریحی مثلاً در پارکها استفاده میشود. حجم بسیار زیادی از آب صرف پر کردن استخر، شستن ماشینها و سایر موارد میشود. تنها زمانی از هدررفتن آب جلوگیری میشود که شیر آب بسته باشد! استفاده از وسایلی از قبیل: ماشین لباسشویی و ظرفشویی باید بهگونهای باشد که آب کمتری استفاده شود. همچنین باید از هدررفتن آب برای کارهای غیرضروری و دکوراسیون منزل اجتناب کرد.»
ماهان پیرزاد یک هیدرولوژیست (آبشناس) توضیح میدهد: «باید استفاده از مواد شیمیایی را به حداقل برسانیم. بسیاری از مردم به اینکه آلودگی نباید به زیرزمین راه پیدا کند اهمیتی نمیدهند، آبهایی که از فاضلابها و خیابانها سر در میآورند معمولاً مواد شیمیایی را با خود به همراه دارد. این مواد شیمیایی به منابع آب راه پیدا کرده و جذب زمین میشوند و در نهایت مسمومیت حیوانات و خاک را به همراه دارند. با بهحداقلرساندن مصرف مواد شیمیایی و دور انداختن صحیح آنها میتوانیم از سمی و آلودهشدن منابع آب جلوگیری کنیم.»
وی در ادامه میافزاید: «انجام تحقیقات جامعتر و تأمین هزینهها میتواند به حفظ سفرههای آب کمک کند. بهترین راه کمک به حفظ این منبع آن است که هم دولت و هم مردم همکاری کنند. قوانین سخت و دقیقی باید تنظیم شود که ناظرِ برداشت آب از سفرههای زیرزمینی باشد، بسیاری از دانشمندان و محققان و شرکتهای مرتبط باید همواره اهمیتِ حفظِ منابع آب را به ما گوشزد کنند آنها همچنین باید سیاستهای صرفهجویی مردم را تغییر دهند، زیرا آب یک منبع بیپایان نیست که همواره بتواند مورد استفاده قرار گیرد».
این مهندس هیدرولوژیست در تکمیل صحبتهایش میگوید: «یکی دیگر از راههای رسیدگی به مسئله کمبود سفرههای آب زیرزمینی، یافتن منبع جایگزین دیگری است. منابع جایگزین میتوانند به آبرسانی دوباره این منبع کمک کنند، استفاده از دیگر منابع بهجای برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی، زمان مناسبی را برای آبرسانی دوباره فراهم میکند.
برداشت از آبهای زیرزمینی باید برنامه منظمی داشته باشد. اگر از اهمیت آبهای زیرزمینی اطلاع نداشته باشیم در آن صورت بیش از حد نیاز از آن استفاده میکنیم. بدیهی است که بیشتر بودجه دولت باید صرف تحقیق پیرامون سفرههای آبی شود، نه فقط صرف پمپاژ و استخراج آن و بودجه اضافهتری باید صرف پیداکردن راههایی برای حفظ آبهای زیرزمینی باشد، نه عرضه آن.»
بحران آب را با آموزش مهار کنیم
حسین افرا ۴۰ساله و ساکن تهران در این باره به ما میگوید: «بهشدت در مصرف آب صرفهجویی میکنم. در حمام زیر 5 دقیقه دوش میگیرم و به فرزندم هم کم مصرفی آب را یاد دادهام. آب در ایران بسیار کم است و اگر درست مصرف نکنیم، آب جیرهبندی خواهد شد.»
دکتر جهانگیر پرهمت، عضو هیئت علمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری و معاون پیشین وزیر جهاد کشاورزی میگوید: «باید این حقیقت را بپذیریم که شرایط، بسیار دشوار است. برای کنترل سرانه مصرف آب، دولت باید سیاستهای دقیقی تعیین کند. بخش رسانهای کشور نیز باید تلاش و ایجاد آموزش کند. سیستمهای مصرف آب خانگی نیز، نیاز به اصلاح دارند. اگر سیستم صداوسیما، آموزشوپرورش و سایر رسانههای جمعی، در بخش آموزشی و فرهنگسازی بهتر عمل میکردند، اکنون شاهد این وضعیت نبودیم. وضعیت آب کشور با تأکید میگویم که درست مثل زمانی است که یک زلزله سنگین رخ میدهد؛ همان قدر سخت، همان قدر مهیب و همان قدر حساس. در شرایط بحران زلزله چطور کشور و دولت در حالت آمادهباش قرار میگیرد که بحران بگذرد؟ اکنون نیز در همان شرایط قرار داریم. باید برای عبور از بحران، حالت آمادهباش را در پیش بگیریم.»
وی میافزاید: «دولت نیز باید سرمایهگذاریهای خود در این زمینه را افزایش دهد. نه فقط مصرفکنندگان آب خانگی، بلکه کشاورزان نیز برای عبور از بحران آب باید آموزش ببینند و بیاموزند چطور استفاده بهینه از آب داشته باشند؟ کل فشار آب کشور روی منابع آب زیرزمینی است. بهجای سیاهنمایی باید آموزش دهیم و بحران را به واسطه آموزش مهار کنیم. زیرساختهای آب کشور نیز مشکلاتی دارد و بر اساس آمارهایی که البته نمیدانم چقدر دقیق است، در سطح شهر تهران حدود 30 درصد نشت آب داریم. اگر فقط 10 درصد از این 30 درصد را کنترل کنیم، میشود 120میلیون متر مکعب که عدد قابل توجهی است. این حوزه نیز نیازمند بازنگری است. این اقدام البته بلندمدت است، اما باید در دستور کار قرار گیرد. اما برای عبور از بحران آبی فعلی باید همه امکانات را بسیج کنیم.»
فرونشست، پیامد ناگوار از بین رفتن سفرههای آب
صالح یوسفی عضو هیئتعلمی بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی چهارمحالوبختیاری میگوید: «مسئله خشکسالی با فرونشست زمین ارتباط دارد و بیتأثیر نیست.» وی با اشاره به ارتباط میان خشکسالی و فرونشست زمین، اظهار میدارد: «سیکل هیدرولوژیکی ناشی از بخارات و رطوبت هوا از سمت اقیانوسها آغاز و به بارش و روان آب تبدیل میشود و اندکی از آبها به لایههای زیرین زمین نفوذ پیدا میکند.»
وی میافزاید: «درصدی از آب که بهعنوان آب زیرزمینی به لایههای زیرین نفوذ میکنند با سیکل طولانیتری انجام میشود، یعنی ممکن است در سالی که بارشها مطلوب باشد، تأثیر آب زیرزمینی برای همان سال یا سال بعد نخواهد بود و فرآیند جریان آب از سمت پایین چندین سال طول میکشد تا به ذخیره دشتها هم برسد. دشت شهرکرد فقط از سطح دشت تغذیه مثال نمیشود، بلکه از آب زیرزمینی که از حوضههای اطراف یعنی کوهها، تغذیه انجام میشود.»
استادیار بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی چهارمحالوبختیاری تأکید میکند: «هر چند نرخ فرونشست در دشتهای استان چهارمحالوبختیاری کمتر از سایر نقاط کشور است؛ اما به مرحلهای از فرونشست رسیدهایم که زنگ خطر و هشدار به صدا درآمده و در دشتهای خانمیرزا، فرادنبه و شهرکرد، امکان فرونشست بیشتر است.»
پژوهشگر بخش آبخیزداری مرکز با بیان این که اگر خشکسالی بسیار خفیف و با تداوم سالانه همراه نباشد، ممکن است تأثیر معنادار زیادی روی آبهای زیرزمینی نداشته باشد، ادامه میدهد: «بزرگترین عامل فرونشست برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی، برای محصولات پرآب بر مانند سیب مخصوصاً زمینی و ذرت است و عامل دیگر، شارژ نشدن آبهای زیرزمینی با بارشهای برفوباران است که به افت آبهای زیرزمینی منجر میشود.»
یوسفی در ادامه برایمان تبیین میکند: «برای پیشگیری از وقوع فرونشست باید مدیریت آب و بهینهسازی برداشت آبهای زیرزمینی برای فعالیتهای کشاورزی انجام شود، زیرا اگر کار دیگری برای فرونشست اتفاق بیفتد، تقریباً نمیشود کاری کرد، چرا که در فرونشست ساختمان خاک به هم میخورد و بازسازی آن به میلیونها سال برای فرآیند تکامل نیاز دارد.»
یوسفی با اشاره به اینکه فرونشست در لحظه و به یکباره اتفاق نمیافتد، تأکید دارد: «چندین سال بعد از برداشت آبهای زیرزمینی و با سیکل طولانی، فرونشست اتفاق میافتد، یعنی مانند دومینو در همان لحظه اتفاق نمیافتد و ممکن است دهها سال بعد شاهد این دومینو باشیم.»
وی میگوید: «با توجه به اینکه شرق استان چهارمحالوبختیاری منطقهای نیمهخشک است، لذا در شرایط نیمهخشک بارش به طور کوتاهمدت و با شدت بالاتر میبارد، یعنی سیلاب براه میافتد و امکان تخریب وجود دارد، درحالیکه اگر بارش به طور آرام ببارد، فرصت نفوذ بیشتری در زمین دارد و موجب تخریب نمیشود، بنابراین برای جلوگیری از تخریب ناشی از سیلاب، لازم است مدیریت انجام گیرد که از جمله آنها میتوان به اقدامات آبخیزداری، روشهای کنترل و پخش سیلاب اشاره کرد.»
استادیار بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی چهارمحالوبختیاری در پایان میگوید: «گاهی به طور مستقیم و غیرمستقیم انسان در خشکسالیها دخیل بوده است، البته با توجه به سیکل بارشهای کمتر از حد نرمال در سالهای اخیر، تغییر اقلیم موجب تشدید خشکسالی شده است. ما باید به سمت کشتهایی سازگار با اقلیم برویم.»