شعبانالمعظم دروازه ورود به ماه مبارک رمضان
ماه شعبان منه از دست قدح کاین خورشید از نظر تا شب عید رمضان خواهد شد
حسنرضایی
بخش نخست
مکانهای مختلف از لحاظ فضیلتی که دارند، با هم فرق میکنند؛ به عنوان مثال حرم امام معصوم فضیلتی دارد که جای دیگر این فضیلت را ندارد، یا نماز در مسجد جامع ثوابش بیشتر از مسجد محله است، یا نماز در مسجد کوفه ثوابش بیشتر از مساجد جامع معمولی است و این مکانها در شرافت، یکسان نیستند. همانطور که مکانها از لحاظ شرافت با هم یکسان نیستند، زمانهای مختلف هم همینطور هستند. به عنوان مثال در طول شبانهروز، وقت سحر موقعیت و فضیلت خاصی دارد، بهطوری که اگر انسان سحر را از دست بدهد، در مابقی روز نمیتواند آن چیزی که از دست داده است را به دست بیاورد. اول وقت نماز هم یک فضیلتی دارد که اگر از دست برود دیگر به دست نمیآید. در روزهای هفته هم شب جمعه فضیلت خاصی دارد. ایام خاصی مانند عید قربان، عید فطر و عید غدیر هم وجود دارند که فضیلت خاص خود را دارند و اگر این فضیلتها از دست بروند، دیگر در طول سال به دست نمیآیند.
آیتالله سید محمدمهدی میرباقری، اندیشمند برجسته مسائل اسلامی و استاد اخلاق، در همین زمینه میگوید: «مکانها و زمانهای مختلف، فضیلتهای مختلفی دارند. سؤالی که در اینجا پیش میآید این است که این اختلاف، حاصل چه چیزی است؟ جواب این است که شرافت مکانها و زمانهای مختلف، وابسته به نسبت این زمانها و مکانها با امام معصوم است؛ در مورد انسانها هم همینطور است؛ اگر میخواهید ببینید هر کس چقدر قیمت دارد؟ ببینید چقدر به امام نزدیک شده است و چقدر رنگوبوی امام را دارد؟ زمانها و مکانها در دریافت رزق مادی و معنوی انسان تأثیر دارد که انسان باید خودش را این رزقها برساند. برکاتی که در نماز خواندن در مسجد هست در خانه نیست. رزقهای بهشتی که در حرم امام(ع) هست در بیرون از آن نیست. در طبیعت هم همینگونه است کشت در سرزمین حاصلخیز با کشت در سرزمین غیرحاصلخیز تفاوت میکند. زمانها هم به همین ترتیب است. رزق مخصوصی که در سحر جمعه هست در سحر شنبه وجود ندارد. مناجات سحر که از دست برود در غیر سحر وجود ندارد و جای آن را نمیگیرد. ارزاق خاص ماه رجب، شعبان و رمضان با ماههای دیگر تفاوت دارد. اثر یک آیه در ماه رمضان با اثر یک ختم کامل در ماههای دیگر برابری میکند. باید انسان خودش را به رزقهای خاص در زمان و مکان خودش برساند.»
ماه شعبان، ماه نبی اکرم (ص)
بدین لحاظ، ماه شعبان در بین ماههای سال، از فضیلت خاصی برخوردار است و از آن روی که دروازه ورود به ماه مبارک رمضان هم محسوب میشود، همواره مورد توجه اهل معنا و تقوا بوده است. شعبان یا شَعبانُالمُعَظّم هشتمین ماه تقویم هجری قمری است که بنا به احادیث، فضیلت بسیاری دارد و در آن به روزهداری، صدقه دادن، صلوات فرستادن و خواندن دعاهای خاص مانند صلوات شعبانیه و مناجات شعبانیه سفارش شده است. همچنین در این ماه، مناسبتهای مذهبی مختلفی وجود دارد که از جمله آنها میلاد امام حسین(ع)، حضرت اباالفضلالعباس(ع)، امام سجاد(ع) و حضرت علیاکبر(ع) و امام مهدی(عج) است که به اعیاد شعبانیه شناخته میشوند. ماه شعبانالمعظم اما در روایات با نام ماه پیامبر اکرم (ص) شناخته میشود. از امام صادق(ع) روایتی نقل شده که هنگامی که پیامبر (ص) هلال ماه شعبان را میدید، میفرمود: «در مدینه اینگونه ندا دهد: ای مردم یثرب (مدینه) من فرستاده خدا به سوی شما هستم، آگاه باشید که شعبان ماه من است، پس خداوند مشمول رحمتش قرار دهد هر کس را که من را بر شهرم کمک کند.»
حکیم متأله، آیتالله جوادی آملی در همین زمینه میفرمایند: «شب و روز ماه شعبان با عبادت پيغمبر زينت گرفت، يعني سنّت او و عادت مستمرّ او اين بود كه شبها را زنده میداشت و روزها را روزه میگرفت، و لذا این پیامبر (ص) است که اين ماه را ماه رحمت كرده است. اینهایی که کتابهای دعا نوشتند، روی ماه شعبان خیلی اصرار دارند که وجود مبارک پیغمبر (ص) یداب فی صیامه و قیامه (تمام شبها را عبادت و تمام روزها را روزه میگرفت.) (داب) ایشان، یعنی عادتشان این بود که تمام این شبهای ماه شعبان را به عبادت و روزهای پربرکت ماه شعبان را هم به عبادت بگذرانند، اصرار این آقایان هم همینطور است و کتابهایی که در (دعا) مینویسند؛ اوّل سال نزد اصحاب دعا، اول ماه مبارک رمضان است، و ماه شعبان آخرین ماه سال است. سرّش دو دلیل است؛ یکی نصوص و یکی ادعیه. در روایات یک تعبیر دارد، در ادعیه تعبیر دیگر. مجموع تعبیرهایی که در روایات هست و در ادعیه هست، این است که از ماه مبارک رمضان به «راس السّنه» یاد شده است، یک؛ از ماه مبارک رمضان به «غرّه الشهور» یاد شده است، دو.»
ماه شعبان، آخر سال معنوی اهل سلوک
آیتالله جوادی آملی، اندیشمند بزرگ اسلامی و مرجع تقلید شیعیان در ادامه میافزاید: «لذا آن آقایانی که اهل حسابهای معنوی هستند، اوّل سالشان ماه مبارک رمضان است، آخر سالشان ماه شعبان؛ لذا تمام تلاش و کوشش را میکنند که اگر توبهای هست در همین ماه شعبان انجام بدهند؛ چون هر تاجری بالاخره آخر سال بررسی میکند. اصرار آن آقایان این است که این آخر سال حسابها را بررسی کنند، استغفار کنند، حقّی از کسی برعهده آنهاست ادا کنند که این سال با طهارت پایان بپذیرد که با طهارت وارد سال - جدید بشوند. یادم هست مرحوم علامه (طباطبایی) هم این شعر از حافظ را با یک احترامی میخواندند؛ آن غزل معروف حافظ، روی این ماه شعبان خیلی تکیه میکند، میگوید: «ماه شعبان منه از دست قدح کاین خورشید / از نظر تا شب عید رمضان خواهد شد». ماه شعبان را از دست نده، برای اینکه آخر سال است و عفو و گذشت در اینهاست. اگر ماه شعبان را از دست دادید، دیگر وصال نصیبتان نمیشود تا لیله عید فطر! برای اینکه آدم خیال میکند ماه مبارک رمضان ماه پربرکت است، بله پربرکت است؛ اما ماه راه است نه ماه نتیجه! نتیجه را (لیلهًْالجوائز) میدهند، در روز عید فطر میدهند؛ اینجا شب و روز انسان باید تلاش و کوشش کند؛ ماه شعبان منه از دست قدح کاین خورشید / از نظر تا شب عید رمضان خواهد شد!»
اهل معنا و عرفای بزرگ نیز بر همین اساس، نظر ویژهای به این ماه داشته و بر این اساس برای شاگردان خود دستوراتی صادر میکردهاند. به عنوان مثال، آیتالحق مرحوم حاج میرزاعلی قاضی طباطبائی درباره ماههای رجب، شعبان و رمضان میفرمود: «هان! ای برادران عزیز و گرامیم؛ آگاه باشید! متوجّه و هشیار باشید که ما در قرقگاه زمانی (ماههای رجب، شعبان و رمضان) داخل شدهایم! و همانگونه که در زمینهای حرم باید از محرّمات اجتناب نمود و ارتکاب یک سلسله اعمالی که در جایی جرم نیست، امّا در حرم جرم محسوب میشود، در این ماهها هم که قرقگاه زمانی محسوب میشوند، چنین است و باید با هشیاری و مواظبت در آن وارد شد و به همان نحو که در قرقگاه مکانی که حرم است، انسان به کعبه نزدیک میشود، در این ماهها هم که قرقگاه زمانی است، انسان به مقام قرب خداوند میرسد.»
نگاهی به عواقب توسعه بیمعنویت در غرب
تأکید بر بهرهگیری از فرصتهای معنوی ایام عمر و نگاه دینی به زندگی در قرن بیستویکم اما چرا مهم است و راه درست زندگی را چرا باید در این زمانه و تا همیشه، از مراجع و علمای اسلام و شیعه - قرآن و روایات اهلبیت(ع)- فراگرفت؟ زمانی نهچندان دور شاید تشریح این مسئله و پاسخ دادن به این سؤال، چندان ساده نبود و ما برای اثبات این گزاره نیازمند تحلیلهای مفصل عقلی و نقلی بودیم. راه طی شده توسط غرب در چند قرن اخیر و فرآورده زندگی منهای خدا در کشورهای غربی اما حالا میتواند ضرورت نیاز بشر به دین و معنویت را برای هر فرد منصفی آشکار نماید. به عنوان مثال، به چند آمار رسمی در همین زمینه توجه کنیم: بر اساس آمارهای جهانی بالاترین میزان استفاده از داروهای ضدافسردگی به آمریکا و اروپا تعلق دارد. جالبتر آنکه در میان 20 کشور پرمصرف داروهای ضدافسردگی، نامی از ایران یا هیچ کشور اسلامی دیده نمیشود! سازمان «یونیسف»، بزرگترین نهاد بینالمللی در حوزه کودکان، در گزارش اخیر خود اعلام کرده که خودکشی دومین علت شایع مرگومیر جوانان در اروپا پس از تصادفات جادهای است. با این حال، تقریبا نیمی از جوانان اتحادیه اروپا (۴۹ درصد) در مقایسه با ۲۳ درصد از جمعیت بزرگسال، اعلام کردهاند که به حمایتها و مراقبتهای سلامت روان دسترسی ندارند! روزنامه انگلیسی گاردین، فروردینماه سال جاری، با انتشار گزارشی درباره هزینه بیماریهای روانی بر اقتصاد انگلیس مینویسد: «بر اساس تحقیقات، بیماریهای روانی ۳۰۰ میلیارد پوند در سال برای انگلیس هزینه دارد که معادل تقریباً دوبرابر بودجه خدمات بهداشت ملی انگلیس (اناچاس) است. گزارش محققان مرکز اندیشکده سلامت روان میگوید در سال ۲۰۲۲، بیماریهای روانی ۱۳۰ میلیارد پوند هزینه انسانی، ۱۱۰ میلیارد پوند هزینه اقتصادی و ۶۰ میلیارد پوند هزینه بهبود و مراقبت داشته است. این گزارش نتیجه میگیرد که هزینه ۳۰۰ میلیارد پوندی در سال ۲۰۲۲ معادل تقریباً دوبرابر کل بودجه ۱۵۳ میلیارد پوندی «اناچاس» در انگلیس در همان سال است و حتی ۳۰۰ میلیارد پوند نیز احتمالاً بسیار کمتر از رقم واقعی است.»
ژاپن پس از انگلیس دومین کشوری است که به علت افزایش خودکشیهای ناشی از اضطراب و تنهائی، سال ۲۰۲۱ اقدام به تشکیل «وزارت تنهائی» در دولت کرد. شاید باورش سخت باشد، ولی یکی از پدیدههای اجتماعی عجیبی که در کشورهای غربی از جمله ژاپن رخ داده، پدیده اجاره کردن «مادر و همسر و فرزند» است.
به همین منظور شرکتهایی در ژاپن وجود دارند که در صورت مراجعه به این مراکز، به شما خانواده اجاره میدهند. با یکی از شعب تماس میگیرید و درخواست اجاره خانواده میکنید. تعداد اعضای خانواده را هم میتوانید انتخاب کنید. برای مثال میتوانید یک خانم خانه و یک دخترخانم در نقش بچه سفارش دهید و آنها در اولین فرصت، برای شما ارسال میشوند.
«خدمات خانواده اجارهای» اکنون یک صنعت شناختهشده در کشور ژاپن است و به نظر فعالین این صنعت میتواند خلأهای موجود را تا حدی برای افراد ژاپنی پر کند. بدینترتیب شهروندان تنها، میتوانند بار دیگر شاهد باشند که یک خانواده دارند! با اینحال باید برای داشتن هر عضو خانواده مبلغ اجارهای را پرداخت کرد و ژاپنیها بر اساس استطاعت مالیشان یک دوست یا خانواده کامل را برای چند ساعت اجاره میکنند.