آزمایشگاه‌های الهی (پرسش و پاسخ)

 

 

پرسش:

اینکه خدای متعال فلسفه خلقت انسان را آزمایش بیان می‌فرماید، از کجا بدانیم که این آزمایش در چه مصادیق و عرصه‌هایی انجام می‌گیرد و قلمرو آن در حیات فردی و اجتماعی انسان تا کجا است؟

پاسخ:

اینکه خدای متعال می‌فرماید: «آن کس (خدا) مرگ و حیات را آفرید تا شما را بیازماید که کدامیک از شما بهتر عمل می‌کنید؟» (ملک-2) در حقیقت فلسفه موت و حیات انسان را آزمایش او در این جهان بیان می‌فرماید، در قلمرو جمیع فعالیت‌های فردی و اجتماعی تا بهترین عملکردها را از انسان، مورد آزمون قرار دهد. تفصیل این آیه شریفه را خدای متعال در آیات دیگر تشریح فرموده و آزمایشگاههای خود را در این جهان برای انسان‌ها مشخص می‌فرماید.

1- نظام جهان هستی

نظام این جهانی که انسان در آن خلق شده عرصه و قلمرو آزمایشگاه الهی انسان است. آزمون‌های الهی انسان‌های صاحب اختیار و انتخاب را غربال کرده و مشخص می‌کند چه کسانی در مسیر بندگی و اطاعت خدای متعال قرار دارند. قرآن کریم می‌فرماید: «به یقین ما همه شما را با چیزی از ترس، گرسنگی، زیان‌های مالی و جانی و کمبود بهره‌ها آزمایش می‌کنیم، و (در تعامل با این مصادیق آزمایش) بشارت بده به استقامت کنندگان، کسانی که هر گاه مصیبتی به آنان رسد می‌گویند: از خداییم و به سوی او باز می‌گردیم. (بقره- 155 و 156) آری صبر و استقامت در آزمون‌های الهی رمز پیروزی و موفقیت انسان‌های بزرگ است.

2- آزمایشگاه همگانی

در بحث آزمایش الهی چهار گزاره کلی مورد تأکید آموزه‌های وحیانی قرار گرفته است: الف) هر کس در این جهان مورد آزمایش الهی قرار می‌گیرد. ب) هر مکانی مکان آزمایش الهی است. ج) هر زمانی زمان آزمایش الهی است. د) هر چیزی می‌تواند، وسیله آزمایش الهی قرار گیرد. (خوبی و بدی، راحتی و سختی، نعمت و نقمت، سلامتی و بیماری و...) آری دینداران واقعی و بندگان خاص خدا در پرتو و بستر چنین آزمون‌هایی است که شناخته و غربال می‌شوند. قرآن کریم می‌فرماید: «به یقین که ما همه شما را می‌آزماییم تا آشکار شود از میان شما مجاهدان واقعی و صابران چه کسانی هستند (محمد(ص)- 31) امام حسین(ع) می‌فرماید: «به راستی که انسان‌ها بنده دنیا هستند و دین بر سر زبان آنهاست. تا برای آنها وسیله تامین منافع زندگی است،‌دور آن می‌چرخند، و چون به بوته آزمایش گذاشته شوند،‌آنگاه دینداران کم می‌شوند (تحف‌العقول، ص 245)

3- سختی آزمایش مؤمنین

این گونه نباید تصور کنیم که اگر کسی مؤمن شد و در مسیر بندگی خدای متعال قرار گرفت، دیگر مورد اتبلا و آزمایش‌های الهی قرار نمی‌گیرد. نکته کلیدی این است که این ایمان و بندگی خدا باید دوام و استمرار یابد. لذا مؤمنان بیش از همه با سختی‌ها و آزمون‌های متعددی روبرو می‌شوند. ما در مقام دعا از خدا می‌خواهیم: «ربنا لا تزع قلوبنا بعد اذ هدیتنا» پروردگارا بعد از آنکه هدایتمان کردی، دل‌هایمان را از حق منحرف نکن. (آل عمران- 8) یا در دعای قرآنی دیگر از خدا می‌خواهیم به ما صبر و استقامت و ثبات قدم عنایت فرماید: «ربنا افرغ علینا صبراً و ثبت اقدامنا»(بقره- 250) امام صادق(ع) در این زمینه می‌فرماید: «پیامبران بیش از همه، سختی‌ها و بلا را می‌چشند. پس از آنها جانشینان و پیروانشان و سپس به ترتیب، کسانی که نزد خدا مقامی بالاتر دارند.»(الکافی، ج 1، ص 252) امام علی(ع) نیز می‌فرماید: «بلا به مؤمن پرهیز کار زودتر می‌رسد تا آب باران (از فراز تپه) به زمین (میزان الحکمه، محمدی ری‌شهری(ره)، ج 2 ح 1899) اما اگر بخواهیم مهم‌ترین مصادیق آزمایشگاههای الهی را براساس آموزه‌های وحیانی بیان کنیم به سه مورد اهم آنها اشاره می‌کنیم:

1- مناصب حکومتی و مدیریتی

خدای متعال گاهی انسان را با قرار دادن در مسند مدیریتی و حکومتی می‌آزماید. امام علی(ع) می‌فرماید: «خدا را بر آنچه خواست و هر کار که مقدر فرمود، ستایش می‌کنم و او را براین آزمایش و گرفتار شدنم به شما (کوفیان) می‌ستایم. (نهج‌البلاغه، خطبه 180). امام علی(ع) در فرازی از نامه خود به مالک اشتر می‌فرماید: مهربانی با مردم را پوشش دل خویش قرار ده و با همه دوست و مهربان باش، زیرا خداوند، آنان (مردم) را وسیله آزمون تو قرار داده است. (همان، نامه 53)

2- حوادث اجتماعی

حوادث اجتماعی و تغییر و تحولات و فراز و نشیب‌ها در جوامع انسانی یکی دیگر از صحنه‌های مهم آزمایش انسان‌ها می‌باشد، تا موضع‌گیری و خط مشی انسان‌ها مشخص شود. امام علی(ع) در سال 35 هجری پس از بیعت با مردم مدینه می‌فرماید: «آگاه باشید تیره‌روزی‌ها و آزمایش‌ها همانند زمان بعثت پیامبر(ص) بار دیگر به شما روی می‌آورد. سوگند به خدایی که پیامبر(ص) را به حق مبعوث کرد،‌سخت آزمایش می‌شوید. همانند دانه‌ای که در غربال ریزند یا غذایی که در دیگ می‌گذارند به هم خواهید ریخت و زیر و رو خواهید شد تا آنکه پایین دست به بالا و آنکه بالا دستی به پایین رود.»(همان، خطبه 16)

3- زن

زن نیز یکی از مظاهر آزمایش‌های الهی به شمار می‌رود. زیرا شهوت جنسی از زمینه‌های مهم آزمایش الهی برای انسان است. البته این نوع آزمایش شامل زن و مرد هر دو می‌شود. زن در درجه اول نعمت و نشانی از نشانه‌های خداوند مهربان است که مایه آرامش مرد به شمار می‌رود. در عین حال یکی از مهم‌ترین ابزارهای شیطان برای گمراهی بندگان و وسیله آزمایش برای مردان است. همچنین زن‌ها نیز به وسیله مرد در بوته آزمایش قرار می‌گیرند، پس زن مایه آزمایش مرد است، همان گونه که مرد مایه آزمایش زن است.