ویژگی‌های نامه اعمال انسان در قرآن

 

 

علی جواهردهی 

زندگی هر کسی از یک سو بر مدار ام الکتاب و مقدرات الهی است و از سوی دیگر هر کسی در همان چارچوب مشیت حکیمانه و مقدرات الهی، در حال نگارش کتاب خویش است که شاکله وجودی او را شکل می بخشد و خروجی اعمالی او در قیامت و سرای آخرت خواهد بود. بنابراین، انسان سرنوشت اخروی خود را با افکار و رفتار خود در دنیا رقم می زند و نامه اعمالش  را می نویسد و با شاکله خویش به آخرت می برد.

نام های اخروی همچون :«سالم، سلیم، یحیی،  صالح، محسن، کریم، متقی، عادل، مقسط، هادی» یا «ظالم، قاسط، شقی، بخیل» و مانند آنها برخلاف نام‌های دنیوی چیزی جز نام‌های حقیقی افراد بر اساس کتاب اعمالشان نیست.

نامه عمل هر کسی همان مجموعه عقاید و باورها و نگرش‌ها و گرایش‌ها و کردارهای اوست که جزو ملکات و مقومات شخصیتی ذات او شده و شاکله اش را شکل داده است.

البته بر اساس نگاه علامه طباطبایی ، نامه اعمال در آخرت به سه دسته اصلی تقسیم می‌شود: 1. نامه یا کتابی که همه اعمال اولین و آخرین در آن ثبت است؛ 2. نامه اعمال هر امت از امت های بشری؛ 3. نامه اعمال هر یک از انسان‌ها به طور جداگانه.(المیزان، ج 13، ص 348)

ویژگی های نامه اعمال انسان

 نامه اعمال انسان دارای ویژگی هایی است که مهمترین آنها از نگاه قرآن عبارتند از: 

1.کتاب: حقیقت نامه اعمال انسان چیزی جز «کتاب» نیست(کهف، آیه 49؛ اسراء، آیه 13؛ انشقاق، آیه 7)؛ کتاب به معنای نگارش شده و مکتوب نیست؛ اما فرق این کتاب با کتاب های معمولی این است که در آن هر گفتار و رفتاری به عنوان عقیده و عمل در ذات انسان نقشی می زند که ماندگار می‌شود(ق، آیه 18) و سیمای باطنی و در نهایت شاکله شخصیت شخص را می سازد.(اسراء، آیه 84) پس هر کسی در دنیا با عقاید و اعمال خویش در حال نگارش تصویری از خویش است که در آخرت از آن رونمایی می‌شود.(کهف، آیه 49) 

2. طائر: یکی از اصطلاحات فرهنگی عرب ها، اصطلاح طائر و تطیر زدن است که در فارسی از آن به فال و تفال زدن یاد می‌شود. در میان عرب پرواز پرندگان به هنگام صبح را تفال به خیر یا شر می زدند. بر همین اساس، حتی گاه با دیدن افراد نیک یا بد تفال به خیر و شر می زدند که امروز روز بدی یا نیکی برایش خواهد بود. امروزه در برخی از فرهنگ ها به ویژه روز نخست نوروز، ورود افراد نیک و بد به خانه را نشانه خیر و شر برای سال خویش می‌دانند و از همین رو، تلاش می کنند تا اولین نفری که وارد خانه‌شان می‌شود، افرادی نیک باشند تا سالی نیکو داشته باشند. در قرآن بیان شده که قوم انطاکیه نسبت به پیامبران الهی، تطیر به بد زدند و آنان را شوم دانستند که بلایا و مصیبت‌ها را برای آنان به ارمغان می آوردند.(یس، آیات 18 و 19) هر کسی سرنوشت اخروی خویش را با اعمال خویش در دنیا می سازد و در آخرت این طائر یا سرنوشت در گردنش آویخته است.(اسراء، آیه 13)

3. صحیفه: از این نامه اعمال به «صحف» و «صحیفه» نیز یاد می‌شود که در قیامت باز می‌شود؛ زیرا ویژگی آن این است که بسته است و صفحه صفحه باز می‌شود و حقایق برای خود انسان و دیگران آشکار می‌شود.

(تکویر، آیه 10)

4. نهان بودن در دنیا: نامه اعمال هر کسی در دنیا برای دیگران مخفی است، هر چند که انسان به حکم «علی نفسه بصیره»(قیامه، آیه 14) بر همه حقایق نفس خویش بصییرت دارد، اما او خود در دنیا بازیگری است که نیات و شاکله وجودی اعمال خود را آشکار نمی‌کند، ولی در آخرت این نامه اعمال نشر و آشکار می‌شود و خود او و دیگران به طور کامل آنچه از خود ساخته و پرداخته اند را می بینند.(اسراء، آیه 13؛ تکویر، آیه 10)

5.نشان دادن نامه اعمال: نامه اعمال هر کسی در قیامت به او نشان داده می‌شود و همه حقیقت وجودی و شاکله اش را چنانکه هست می بیند.(کهف، آیه 49؛ زمر، آیه 69؛ تکویر، آیه 10؛ انشقاق، آیه 7) در حقیقت عمل انسان که شاکله او شده ملازم او خواهد بود تا به عنوان سرنوشت ابدی او در زندگی اخروی قرار گیرد.(اسراء، آیه 13) پس آنچه در دنیا نوشته و نهان بود، در آخرت آشکار می‌شود و چیزی از حقیقت شخصیتی کسی مخفی نخواهد بود؛ جمله «نخرج له» اشاره به این دارد که نامه اعمال از ادراک انسان در دنیا محجوب است و خدا آن را در آخرت برای انسان ظاهر می نماید و او را به نامه اعمالش آگاه می‌کند، چنانکه می فرماید: و  یلقاه منشورا.» (المیزان، ج 13، ص 58)

6. جامعیت نامه اعمال: کتاب اعمال چنان جامع  و با دقت تمام نگارش می یابد که هر کوچک و بزرگی از اعمال در آن ثبت است(کهف، آیه 49)؛ زیرا هر چه از انسان صادر و لفظ می‌شود، خواه قول یا فعل از سوی «رقیب‌عتید» یعنی دو فرشته الهی کتابت می‌شود (ق، آیه 18) و در صورت تکرار و استمرار، جزیی از شاکله شخصیتی او می‌شود.(اسراء، آیه 84)

7.حضور اعمال: اعمالی که توسط انسان انجام می‌شود ، گاه حتی خود او نسبت به آن گرفتار فراموشی می‌شود ، اما در آخرت همه آن اعمال حاضر می‌شود و حضور آن را در خویش همانند علم حضوری نسبت به وجودش  درک می‌کند(کهف، آیه 49) ؛ زیرا قیامت روز بروز و ظهور نهان ها است و هر چه انجام شده به امر الهی حاضر می‌شود و شخص، خود را در محضر اعمال و رفتارش می‌بیند.(آل عمران، آیه 30) 

8.حقانیت نامه عمل:  نامه عمل، سراسر حقیقت و خالی از هر گونه خطا است؛ زیرا فرشتگان مکرم خدا یا «کرام الکاتبین» هر فعلی را که از سوی انسان انجام می‌شود، همچون نسخه نویس از عمل روی شاکله شخصیتی‌اش حکاکی و استنساخ می کنند، مانند نرم افزاری که دستور حکاکی بر آهن و فلزات را انجام می دهد و نقش برنامه را حک می‌کند.(جاثیه، آیه 29؛ انفطار، آیات 11 و 12) این فرشتگان کاتب، هر عملی را که  از انسان صادر می‌شود از راست و چپ او رصد کرده و می نگارند.(همان) این نامه اعمال چنان با دقت و جامعیت تمام و صداقت نگارش می‌شود و هیچ کاستی و ظلم در آن راه نمی یابد.(جاثیه، آیه 29؛ کهف، آیه 49)

9. دریافت نامه اعمال: دریافت نامه اعمال در قیامت الزامی است و کسی یا امتی نمی‌تواند از آن بگریزد.(جاثیه، آیه 28؛ انشقاق، آیات 7 تا 12) البته دریافت نامه اعمال یکسان نیست؛ بلکه شیوه دریافت آن در قیامت به عمل انسان در دنیا بستگی دارد؛ به طوری که برخی از پشت سر آن را دریافت می کنند که بدترین اعمال را در زندگی دنیوی داشته‌اند.آنان کسانی هستند که  در دنیا از عمل زشت خویش در نزد خانواده خود خشنود و مسرور بودند(انشقاق، آیات 10 تا 13) ولی در قیامت ناخشنود بوده و خواهان مرگ ابدی هستند که دیگر زندگی در آن نباشد، ولی چنین امری شدنی نیست(همان)، و آنان از پشت سر به آتش برافروخته جهنم افکنده می شوند(همان)؛ برخی دیگر نامه اعمال را با دست راست می‌گیرند و بازگشتی مسرورانه دارند و با اهل بهشت خوش می گذرانند(انشقاق، آیات 7 تا 9)؛ زیرا آنان از ابرار و اصحاب یمین و معتقد به خدا و قیامت و حسابرسی بودند و اعمالشان به آسانی بررسی می‌شود(همان؛ حاقه، آیات 19 و 20)؛ اما برخی دیگر نامه اعمال را با دست چپ می‌گیرند که آنان به عنوان اصحاب الشمال در شوم و پلیدی گرفتار مشکلات دوزخ خواهند شد (انشقاق، آیات 10 تا 12)؛ ولی برترین افراد کسانی هستند که نامه اعمال خود را از جلو دو دستی می‌گیرند؛ آنان از مقربان پیشتاز هستند که خود شاهدان در مقام علیین می‌باشند.(مطففین، آیات 18 تا 20)

10. رضایت از نامه عمل: شادمانی و  رضایتمندی کامل اصحاب یمین و ابرار از نامه اعمال  و کارنامه خویش در عرصه قیامت به گونه ای است که با سرور به سوی اهل خویش باز می‌گردند.(حاقه، آیات 19 و 21؛ انشقاق، آیات 7 تا 9)

11.  واکنش های متفاوت انسان و کارگزاران: انسان با توجه به اعمال دنیوی خویش، واکنش های متفاوت نسبت به دیدن نامه اعمال دارد؛ اصحاب یمین خواستار رویت نامه اعمال خویش  و قرائت آن(حاقه، آیات 18 و 19) و بازگشت مسرورانه به سوی خانواده خود به سبب آسانی حسابرسی و موفقیت و کامیابی در عمل هستند(انشقاق، آیات 7 تا 9)، در حالی که گناهکاران در قیامت دل‌نگران هستند و هنگام دیدن نامه اعمال خویش با همه جزئیات، به وحشت می‌افتند و خواهان نیستی هستند تا پاسخگوی اعمال خود نباشند.(کهف، آیه 49؛ انشقاق، آیات 10 تا 12) 

کارگزاران نامه اعمال درقیامت نیز برخوردها و واکنش‌های متفاوتی از خود نشان می دهند؛ آنان با نیکوکاران معتقد به آخرت و حسابرسی آن، با احترام و تکریم برخورد می کنند(حاقه، آیات 19 تا 22)، در حالی که کافران به خدا  و قیامت مورد تحقیر کارگزاران توزیع نامه اعمال قرار می‌گیرند(حاقه، آیات 25 تا 33)؛ چون آنان در دنیا رفتاری بسیار زشت و زننده و تحقیر آمیز به ویژه نسبت به فقیران و اطعام آنان داشتند و کاری برای مساکین انجام نمی دادند و گرایشی به اطعام آنان نداشتند.(همان) 

12.  محاسبه و ارزیابی: هر کسی با دیدن اعمال خویش نسبت به همه کردارهای اعمال دنیوی اش با جزئیات تمام و آثار آن آگاه می‌شود(کهف، آیه 49؛ تکویر، آیه 9) و در همان حال دیدن نامه اعمال، ارزیابی و محاسبه انجام می‌شود

(کهف، آیه 49؛ حاقه، آیات 19 و 21) مومنان رضایتمند می‌شوند(انشقاق، آیات 7 تا 9) در حالی که گناهکاران و اصحاب شمال ناخشنود و ناخرسند هستند.(حاقه، آیات 25 و 26)

13.  ارزیابی نفس: هر کسی خود قاضی و شاهد اعمال خویش است و نیازی نیست تا دیگری به محاسبه و قضاوت بپردازد یا شاهدی از بیرون بخواهد؛ زیرا اعمال و اعضا و جوارح او خود شاهدان اعمال او هستند.(اسراء، آیه 14) پس خود نامه اعمال هر کسی و هر امتی به تنهایی بازگوی حقیقت اعمال اوست و نیازی به چیز دیگری نیست.(همان؛ جاثیه، آیات 28 و 29) 

14.  علم حضوری: انسان در قیامت نسبت به هر چیزی علم حضوری و شهودی دارد و هیچ چیزی غیب و نهان و مخفی نیست؛ زیرا قیامت روز بروز و ظهور است؛ بنابراین، هر کسی نسبت به اعمال خویش علم حضوری مانند علم به درد خواهد داشت و این علم نفس نسبت به اعمال، تمام و کمال و از مصادیق علم یقینی است؛ زیرا هر عملی در نزدش حاضر است و علم حضوری دارد(تکویر، آیات 10 تا 14؛ کهف، آیه 49)

15.  قرائت نامه عمل: نامه اعمال بر گردن هر کسی آویخته است تا خود بخواند و خود قضاوت کند بی آنکه نیازی به قضاوت دیگری باشد.(اسراء، آیات 13 و 14) در حقیقت چنانکه گفته شد حسابگری هر انسان در روز قیامت با خواندن نامه اعمال خویش است(همان) ، هرچند که اصحاب یمین خود خواستار مشاهده و قرائت نامه اعمال خویش هستند(حاقه، آیات 18 و 19)، اما اصحاب الشمال چنین گرایشی ندارند و از آن گریزان هستند، ولی نمی‌توانند از آن بگریزند و باید آن را بخوانند.(انشقاق، آیات 10 تا 12؛ اسراء، آیه 14)

16.  کاتبان نامه اعمال: چنانکه گفته شد نوشتن نامه اعمال و نگهداری آن از سوی کارگزاران مکرم خدا یعنی فرشتگان انجام می‌شود(یس، آیه 12) و همه اعمال از پیش‌فرستاده‌ها و  پس‌فرستاده‌ها به فرمان خدا در «لوح محفوظ» (همان؛ نباء، آیه 29) نگه داشته می‌شود. کاتبان نامه اعمال که متعدد هستند و مسئولیت نگارش و حفظ آن را به عهده دارند؛ با آنکه موظفند هر چیزی را بنگارند، ولی نسبت به برخی از اعمال نگاهی کریمانه و با اغماض دارند تا با «عفو»، مشکلات و مجازات کمتری برای انسان‌ها باشد.(انفطار، آیات 10 تا 12) 

17.  شهادت مقربان: مقربان که همان معصومان هستند نامه ابرار یعنی اصحاب یمین را که در علیین است مشاهده می کنند و مورد تایید آنان است.(مطففین، آیات 18 و 21) البته این شهود مقربان برای ابرار موجب خوشحالی است؛ زیرا معصومان(ع) دوست دارند که پیروان خود را در شادی ببینند و ابرار نیز از رضایت آنان خشنود می شوند.

18.  علوّ نامه عمل ابرار: نامه عمل ابرار در جایگاه عالی و برتری است به طوری که جز برای مقربان غیر قابل رویت است و تنها مقربان هستند که آنان را می بینند و مشهود آنان است.(مطففین، آیات 18 تا 20) اگر نامه ابرار در مقام «علیین» است(همان)، نامه اعمال فاجران اعم  از کم فروشان و کم گذاران از دین و ایمان و کافران و بدکاران در «سجین» (پست‌ترین مقام) است.(مطففین، آیات 1 و 7 تا 9)

19.  نامه مرقوم: نامه اعمال انسان، خواه مومن یا کافر، «مرقوم» و دارای علائم و نشانه هایی است که با آن هرکسی شناخته می‌شود.(مطففین، آیات 9 و 20)

20.  پاداش بر اساس نامه اعمال: پاداش های نیک و بد اخروی بر اساس نامه اعمال انسان است که در دنیا برای خویش نوشته و با خود به قیامت آورده است. پس نیکان به بهشت و بدان به دوزخ در آیند.(جاثیه، آیات 28 و 29؛ انفطار، آیات 11 تا 14) هر که عمل نیکی در دنیا داشته باشد آن را کاتبان مکرم مکتوب کرده و در قیامت ارائه می دهند و بر اساس آن به بهشت می روند و اگر عمل بدی داشته باشند بدون هیچ ظلمی محاسبه شده و به دوزخ می روند.(مریم، آیه 79؛ انبیاء، آیه 94؛ کهف، آیه 49؛ زمر، آیه 69) 

21.  وضوح نامه اعمال: چنانکه گفته شد، از نظر قرآن نامه اعمال هر کسی چنان گویا و واضح است که هیچ نیازی به شرح و تفسیر نیست و هر کسی خود می تواند براساس اعمال حاضر خویش نسبت به خود قضاوت کند بی آنکه حتی نیازی به قضاوت خدا باشد.(اسراء، آیات 10 تا 14؛ جاثیه، آیات 28 و 29)