الزامات قانونمندی جامعه (پرسش و پاسخ)
پرسش:
از منظر آموزههای وحیانی قانونمندی جوامع و سنتهای الهی تا چه اندازه با تلقی وجود اعتباری جامعه همخوانی و سازگاری دارد؟
پاسخ:
نوع نگاه ما به جامعه در تحلیل و تبیین حوادث اجتماعی مؤثر است. اینکه ما جامعه را یک امر اعتباری تلقی کنیم یا اینکه آن را یک وجود حقیقی و عینی و زنده بدانیم. قهرا در نگرش تحلیلی ما به رویدادها و حوادث اجتماعی تاثیرگذار خواهد بود.
تفاوت رویکرد اعتباری به جامعه یا حقیقی
به طور طبیعی اگر ما وجود واقعی، عینی و حقیقی جامعه را انکار کنیم و صددرصد اصالت فردی شدیم و برای جامعه، جز وجود اعتباری، شأن دیگری قائل نشدیم، در این صورت جامعه فاقد سنت و قانونمندی خواهد بود، ولی هرگاه برای جامعه واقعیتی عینی و ترکیبی و حقیقی قائل شدیم، قهرا به شیوه ترکیبی و حقیقی خود، دارای سنن و قوانین ضابطهمند بوده و سیر تاریخ، سیری معقول و روند جامعه روند قانونمند و باثبات و پایداری خواهد بود که هیچگاه تغییر و تحول در آن راه ندارد... ولن تجد لسنه الله تبدیلا (یا تحویلا) هرگز برای سنت الهی تغییر و تحولی نخواهی یافت. (فاطر- 43)
برای شناخت انسان فردی، لازم است از قوانین روانشناسی آگاه شویم و برای شناخت انسان جمعی لازم است از قوانین حاکم بر جوامع مطلع باشیم و در حقیقت انسان محکوم به دو نوع قانون است، قانونی که بر انسان فردی حکومت میکند، یعنی «من فردی» و قانونی که بر انسان اجتماعی حاکم است یعنی «من جمعی» و جامعهشناس واقعی کسی است که در ورای پدیدههای فردی، به سنتها و قوانین و ضابطهمندی پدیدههای اجتماعی توجه کند که در ظاهر با یکدیگر غیرمرتبط جلوه میکند، و وحدتی را میان آنها کشف کند که همه پدیدههای مختلف اعم از فردی و اجتماعی مظهر آن باشد. اینجا است که دانشمندان معتقدند، جامعه برای خود سنن و قوانینی دارد، و در تاریخ بشر کامیابیها، ترقیها و پیشرفتها، ادبارها، انحطاطها براساس نظام و قانونمندی خاصی است و هیچ ترقی و پیشرفت، بیجهت و هیچ انحطاط و سقوطی بیعلت نیست و هرگز بر تاریخ ملل جهان که به صورت ملتها و امتها زندگی میکنند تصادفی حکمفرما نیست. قرآن کریم از قوانین حاکم بر جوامع با لفظ «سنتالله» یا «سنن» تعبیر میکند.
سنن یا قانونمندی حاکم بر جوامع در قرآن و روایات
الف) آیات قرآن
1- قرآن کریم میفرماید: «این مردم جز سنت و قانونمندی که بر اقوام پیشین حاکم بوده است، چه انتظاری دارند، هرگز برای سنتهای الهی تبدیلی و تحویلی نخواهی یافت.» (فاطر- 43)
2- «پیش از شما سنتها و قوانینی بر جوامع حکومت میکرد: برای آگاهی از این قوانین در زمین گردش کنید تا روشن گردد که سرانجام گروهی که پیامبران خدا را تکذیب میکردند چگونه بوده است؟» (آلعمران- 137)
در این آیه قرآن از قوانین حاکم بر جوامع با لفظ «سنن» یاد میکند. برخلاف آیه قبل که به صورت سنت آمده است.
3- « به افراد کافر بگو! اگر از کارهای زشت و دشمنیهای خود دست بردارند، خداوند گناهان گذشته آنان را میبخشد و اگر به همان کارها بازگردند، قوانین حاکم بر جوامع پیشین در چشمانداز آنان قرار دارد.» (انفال- 38) یعنی همان قوانین و سنتی که بر آنها حکومت کرده است، بر آنان نیز حکومت خواهد کرد.
ب) روایات
امام علی(ع) میفرماید: ان الدهر یجری بالباقین کجریه بالماضین» روزگار همانطور که بر گذشتگان حکومت میکرد، بر شما نیز حکومت خواهد کرد. (نهجالبلاغه- خطبه 152) در میان دانشمندان اسلامی نخستین کسی که برای جامعه و تاریخ شخصیت، واقعیت و حقیقت و قانون و سنت قائل شده «ابن خلدون» تونسی است که کتاب مقدمهای بر تاریخ او در این زمینه نگارش یافته و در میان علمای غرب نخستین فرد، دانشمند قرن هجدهم منتسکیوی فرانسوی است که مؤلف کتاب معروف «روحالقوانین» میباشد.