زندگی اجتماعی طرحی در نظام آفرینش انسان(3) (پرسش و پاسخ)

 

 

پرسش: براساس آموزه‌های وحیانی، چگونه رشد و تعالی انسان‌ها در پرتو یک جامعه و نظام اجتماعی صورت می‌گیرد؟

پاسخ:

در دو بخش قبلی پاسخ به این سوال به مباحثی همچون: تفاوت زندگی فردی و اجتماعی- پیدایش اهداف و آرمان‌های مشترک- فلسفه نظارت عمومی- دلیل اجتماعی بودن انسان و قرآن و طرح تکوینی زندگی اجتماعی پرداختیم. اینک در بخش پایانی دنباله مطلب را پی می‌گیریم.

در بخش اول آیه 32 سوره زخرف که می‌فرماید: «نحن قسمنا بینهم معیشتهم فی‌الحیاهًْ‌الدنیا» گفته شد که مقصود از معیشت در این آیه ثروت و مال و کاخ و کوخ نیست که خداوند از روز نخست خلقت انسان مقدر کرده باشد یکی کاخ‌نشین و دیگری کوخ‌نشین و یکی فقیر و دیگری غنی باشد، زیرا آیه از نحوه خلقت و نظام آفرینش انسان سخن می‌گوید که استعدادها و ظرفیت‌ها و لیاقت‌ها و شایستگی‌های بالقوه افراد در نظام خلقت انسان‌ها متفاوت آفریده شد تا غرض ثانوی الهی یعنی نیاز متقابل و خدمات‌رسانی متقابل در افراد به وجود آید و در نتیجه نظام اجتماعی انسان سامان یابد و شکل بگیرد. بدین‌جهت است که خداوند در آیه 14 سوره نوح می‌فرماید: «و قد خلقکم اطوارا» شما انسان‌ها را جوراجور و متفاوت آفریدیم. همچنین در روایتی از امام علی(ع) حضرت می‌فرماید: «لایزال الناس بخیر ما تفاوتوا فاذا استووا هلکوا»  مردم تا زمانی که شایستگی‌های گوناگون دارند در خیر و خوبی هستند که اگر مساوی و برابر می‌شدند، به هلاکت می‌رسیدند.(امالی شیخ صدوق، ص 531، ح 718)

2- «برخی را بر بعضی دیگر برتری بخشیدیم.» وقتی خداوند در بخش نخست درباره تقسیم مواهب، استعدادها و ظرفیت‌ها سخن گفت، در این بخش یادآور می‌شود که ما این مواهب تکوینی را به افراد به طور یکسان ندادیم و برخی را در بعضی از مواهب برتری دادیم و این استعدادها و ظرفیت‌های بالقوه انسان‌ها را متفاوت و مختلف آفریدیم و این لازمه شکل‌گیری یک نظام اجتماعی است که افراد با نیازها و استعدادهای متفاوت بتوانند پیوندهای مختلف اجتماعی را برقرار سازند و این طرح اجتماعی نظام تکوین را محقق سازند.

3- «باید برخی بتوانند بعضی دیگر را به استخدام و تسخیر خود درآورند.» این بخش از آیه بیانگر علت برتری برخی نسبت به بعض دیگر است. زیرا طرح تکوینی نظام خلقت انسان یعنی بعد اجتماعی او زمانی تحقق می‌یابد که افراد نیازهای متقابل و برتری متقابل نسبت به یکدیگر داشته باشند تا بتوانند با استخدام و تسخیر یکدیگر، پیوستگی و انسجام اجتماعی را به منصه ظهور برسانند. در این بخش از آیه هرگز مقصود این نیست که برخی باید بتوانند بعضی دیگر را به استثمار خود درآورند و از این طریق گروهی پیوسته حاکم و گروهی پیوسته محکوم باشند. چنین تفسیری از این بخش آیه از منظر آموزه‌های وحیانی اسلام محکوم است، زیرا استثمار نوعی ظلم به حساب می‌آید که ساحت حکیمانه و عادلانه الهی منزه و پاک است نسبت به این فعل قبیح. بنابراین علت نیازها و برتری‌های متقابل ایجاد تسخیر و به کارگیری متقابل برای تحقق طرح بعد اجتماعی انسان در نظام خلقت و آفرینش انسان می‌باشد.

هدف آیه 32 سوره زخرف

با جمع‌بندی هر سه بخش آیه هدف کلی از این آیه به دست می‌آید که زندگی اجتماعی انسان، طرحی در نظام تکوین و خلقت او است و از روز نخست، آفرینش او بر این اساس بنا نهاده شده است. زیرا آیه سخن از تقسیم مواهب و استعدادها و ظرفیت‌ها به میان می‌آورد، و اضافه می‌کند که در این مواهب و استعدادها، برخی را نسبت به بعضی دیگر برتری دادیم. آنگاه هر دو را با مسئله تسخیر و به کارگیری متقابل مدلل می‌سازد و می‌گوید: تقسیم مواهب و ایجاد برتری‌ها از روز نخست، برای ایجاد تسخیر متقابل است و تسخیر متقابل جز زندگی اجتماعی مفهوم دیگری ندارد. از اینجا معلوم می‌شود که زندگی اجتماعی و جامعه‌سازی توحیدی غایت خلقت و هدف آفرینش است و در نتیجه عامل اصلی چنین زندگی اجتماعی، نه اجبار و نه اضطرار خارجی و نه سودجویی و راحت‌طلبی است، بلکه یک عامل درونی و فطری است که از روز نخست خلقت آدم در فطرت و ذات او نهادینه شده و پیوسته او را به چنین زندگی اجتماعی دعوت می‌کند.