داعش پول و سلاح خود را چگونه تامین میکند؟
اشاره
جولان گروه تروریستی داعش در منطقه خاورمیانه و پیشروی سریع آنها در برخی مناطق عراق و سوریه با تجهیزات و سلاحهای پیشرفته این سؤال را در اذهان تحلیلگران مطرح کرده است که منابع مالی و تسلیحاتی این گروه تروریستی از کجا تامین میشود؟ به طور اختصار میتوان در تامین منابع مالی و تسلیحاتی داعش به نقش قدرتهای جهانی، متحدان منطقهای آمریکا در خاورمیانه، منابع حاصل از فروش حوزههای نفتی تصرف شده و غارت و چپاول اشاره کرد این مقاله که اندیشکده تبیین آن را منتشر کرده، به صورت مبسوط این مسئله را مورد توجه قرار داده است.
1. کمکهای خارجی از طریق قدرتهای بینالمللی و برخی از کشورهای حوزه خلیجفارس، رژیم صهیونیستی و اردن.
2. بهرهبرداری از منابع نفتی در مناطق تحت سلطه آن در سوریه و عراق.
3. قاچاق، چپاول و تحمیل مالیات بر ساکنان و تجار مناطق تحت نفوذ.
1. کمکهای خارجی
1-1 نقش قدرتهای جهانی
بیشترین و مهمترین منبع مالی و تسلیحاتی داعش کمکهای خارجی است که در زمان بالقوه بودن داعش، این مورد بنیانهای اولیه این تفکر افراطی را سامان داد. کمکهای خارجی به دو شکل کمکهای قدرتهای فرا منطقهای و منطقهای صورت گرفته است. قدرتهای فرامنطقهای نظیر واشنگتن و لندن زمینههای بینالمللی شدن این گروه تروریستی را فراهم نمودند و با آموزش و کمکهای تسلیحاتی این گروهها در خاک رژیم صهیونیستی، عربستان و ترکیه در پی اهداف بلندمدت و کوتاهمدت خود بودهاند. علل و انگیزههای حمایت واشنگتن و لندن از داعش را باید در موارد زیر جست و جو کرد:
الف -تنگ کردن حلقه امنیتی و کاستن از نقش تهران در روند نقشآفرینی در بغداد پس از سقوط دولت صدام مخدوش نمودن چهره اسلام، تجمع مسلمانان افراطی در یک کانون، دامن زدن به مؤلفههای تضادزای خاورمیانه نظیر اختلاف بین تسنن و تشیع، به سایه کشاندن موضوع غزه و بیداری اسلامی در خاورمیانه، پدیدآوردن بحران در سیستم آشوبزای خاورمیانه و مدیریت آن و در آخر رفتن به سمت تغییر چهره ژئوپولتیکی خاورمیانه.
«پولاک»، پژوهشگر ارشد مرکز سابان، معتقد است که پس از حمله یکجانبه آمریکا به عراق و سرنگونی حکومت بعث و قدرت گرفتن شیعیان، بسیاری از سنیهای عراقی عضو القاعده در خارج از مرزهای عراق، به ارسال سلاح و پول برای جنگ علیه شبهنظامیان شیعه پرداختهاند. با گذشت زمان القاعده با کادر خارجی در عراق به استخدام محلی پرداخته و توانسته بسیاری از نیروهای بریگارد انقلاب 1920، انصار اهل سنت، آل محمد و رجالالطریقه نقشبندیه را به خود جذب نماید تا بتواند بخشی از زمینه را برای تشکیل یک خلافت اسلامی فراهم نماید.
در حقیقت ریشههای سامان یافتن این گروه تروریستی را علاوه بر بنیانهای وهابی آن باید در سیاستهای پس از صدام توسط قدرتها جست. «گلوبال ریسرچ» در این مورد بیان نمود که داعش ساخته واشنگتن است و هدف واشنگتن مقابله با قدرت فزاینده تهران است. محسن عوض در ژوئن 2011 در مقالهای تحلیلی در مورد سیاست واشنگتن در روند دموکراسیسازی در عراق بیان میکند که اشغالگران آمریکایی، ارتش و امنیت عراق را نابود کرده و حکومتی با زیربنای طایفهای بنیان نهادند، چند دستگی را تقویت کرده و دولت را تضعیف کردند و با تحریک سران طوایف و حمایت از آنان، خواستههای مردم را از حکومت ملی تا سطح خواستههای نژادی و عشیرهای و مذهبی تنزل دادند و دولت را در سراشیبی تقسیم و تجزیه قرار داده و با توجه به تمام تأثیرات استراتژیک نفت برای اعمال فشار در منطقه برای آینده نفت عراق نیز برنامهریزی کردند
«جفری اسمیت» نیز در مطلبی تحت عنوان «داعش سلاحهایش را از کجا به دست آورده است؟ بسیاری از سلاحهایی که این گروه در عراق و سوریه استفاده میکند از آمریکا آمده است» مینویسد :
«یک گروه مستقل نظارت بر تسلیحات مدارکی جمعآوری کرده است که نشان میدهد گروه داعش از سلاحها و مهمات ساخته شده در 21 کشور از جمله آمریکا استفاده میکند
گروه تحقیقات تسلیحات نظامی مستقر در لندن کارشناسان خود را برای شناسایی نوع و منشأ سلاحها به مناطق جنگی اعزام و بر همین اساس اطلاعات جدیدی منتشر کرده است. در گزارش اخیر این گروه که با حمایت مالی اتحادیه اروپا گردآوری شد، به منشأ بیش از 1700 گلوله و فشنگ اشاره شده است که در ماههای ژوئیه و اوت در جنگ میان نیروهای کرد با داعش در شمال عراق و سوریه جمعآوری شد. در این گزارش آمده است آمریکا نیز از تأمینکنندگان اصلی سلاح برای داعش است و 323 گلوله و فشنگ متعلق به آمریکا بوده است.»
1-2 متحدان منطقهای واشنگتن
در میان کشورهای عربی، حکومتهای عربستان، کویت، قطر و امارات بیشترین کمک مالی را به تروریستها از جمله داعش در سوریه انجام دادهاند. علاوه بر این، افراد ثروتمند در کشورهای عربی نیز میلیونها دلار در اختیار داعش قرار دادهاند و از رهبران و اعضای ارشد آنها میزبانی میکنند. «گونتر مایر»، مدیر مرکز مطالعات جهان عرب در دانشگاه ماینز آلمان، چندی پیش اعلام کرد تردیدی ندارد حمایت کشورهای عربی حاشیه خلیجفارس به ویژه عربستان، قطر، کویت و امارات منبع اصلی مالی داعش محسوب میشود. گونتر مایر علت حمایت مالی این کشورها از داعش را به نوعی حمایت از آنها در مقابل بشار اسد در سوریه عنوان کرد. همچنین مایر به این نکته اشاره میکند که سعودیها به خوبی از مخاطرات بازگشت تروریستهای داعش به عربستان و امکان کودتای آنها علیه نظام سعودی آگاه هستند. در حقیقت عربستان سعودی و دیگر کشورهای عربی خلیج فارس با استفاده از عراق به عنوان یک کانال، اقدام به کمک به مخالفان در سوریه و عراق نمودند. از دیدگاه سعودیها قبایل سنی این منطقه مرزهای گسترده با شمال و شرق عربستان داشته و بنابراین عربستان و دول خلیج فارس اقدام به ارائه کمکهای بسیار گسترده نیرو و تجهیزات نمودند و معتقد بودند که نگاه ما به جنگ داخلی عراق همانند سوریه است.
ترکیه نیز از مهمترین حامیان داعش بوده که زمینههای آن را فراهم نمود و در این راه کمکهایی را به این گروه اختصاص داده است و علاوه بر کمکهای مالی به آموزش نیروها و خرید نفت از داعش پرداخته است. نیویورکتایمز در این مورد بیان داشته که ترکیه بیشترین سهم را در جذب اتباع خارجی داعش دارد.
2. بهرهبرداری از منابع نفتی
در مورد بهرهبرداری از منابع نفتی به دست آمده در مناطق تحت سلطه آن در سوریه و عراق نیز باید گفت که تروریستهای داعش پس از ورود به موصل و تکریت نیز بر بخشی از منابع نفتی این منطقه سیطره یافتند و تلاش زیادی نیز انجام دادند تا بر منطقه مهم بیجی تسلط پیدا کنند. موضوع مهم این است که تروریستهای داعش دارای دلالهایی در بخش نفت هستند که نفت تحت سیطره آنها را در بازارهای بینالمللی میفروشند. در مورد منابع داعش، فرید زکریا در اوت 2014 از درآمد روزانه یک میلیون دلاری داعش خبر داد. چند کارشناس، در گزارش نفت عراق که در جولای 2014 منتشر کردند، اعلام کردند داعش با فروش نفت به خریداران در منطقه کردستان عراق، روزانه یک میلیون دلار درآمد کسب میکند. از سوی دیگر، بخش دیگری از نفتی که در اختیار تروریستهای داعش قرار دارد توسط شرکتهای بینالمللی و تجار عرب خریداری میشود. «لوای الخطیب»، پژوهشگر مرکز بروکینگز در دوحه، در مصاحبه با شبکه سیانان درباره نقش نفت در درآمدهای مالی داعش میگوید:
«داعش در جولای روزانه یک میلیون بشکه نفت عراق را به فروش رساند اما این میزان در اوت به روزی 2 میلیون بشکه افزایش یافت. با این میزان فروش، داعش میتواند سالانه 730 میلیون دلار درآمد نفتی کسب کند. داعش نفت را از طریق مرزهای ترکیه و اردن میفروشد. در واقع ترکیه بخشی از نیازهای نفتی خود را از طریق تروریستهای داعش تأمین میکند.»
3. غارت، چپاول و تحمیل مالیات
نیروهای داعش تنها در منطقه «النبوک» در کوههای قلمون در غرب سوریه، آثار باستانی را که قدمت آنها به بیش از 8 هزار سال میرسد و ارزشی بیش از 36 میلیون دلار دارد، غارت کردند و به قاچاقچیان فروختند. تروریستهای داعش همچنین از طریق فروش کودکان و دختران عراقی و سوری، کسب درآمد میکنند. یکی دیگر از روشهایی که داعش از آن بهره میبرد، تحمیل مالیات بر ساکنان و تجار مناطق اشغالی است که تحت کنترل دارد. در استان الرقه در شمال شرق سوریه که در اشغال داعش قرار دارد، برای مردم عادی و تجار بزرگ و کوچک، مالیات تعیین شده است و مردم نیز مجبور هستند این مبلغ را پرداخت کنند.
در عراق نیز همین شیوه اعمال میشود و داعش در مناطق تحت کنترل خود به ویژه بر اقلیتها مالیات تحمیل کرده است. شورای روابط خارجی آمریکا اوت 2014 در گزارشی اعلام کرد داعش طی یک ماه در موصل 8 میلیون دلار مالیات از تجار این شهر گرفته است. چپاول به اشکال مختلف و اخاذی به زور نیز دیگر منبع درآمدی مهم داعش است. منابع نقدی و درآمدهای داعش قبل از اشغال موصل، بالغ بر 875 میلیون دلار بود اما با اشغال موصل و غارت اموال بانکها، تسلیحات و منابع مردمی، سرمایه داعش به حدود 2 میلیارد و چهارصد میلیون دلار افزایش یافت. داعش بعد از تهاجم به موصل تنها با دستبرد به بانک مرکزی این شهر بیشاز 500 میلیون دلار را سرقت کرد.
نتیجهگیری
تفکر افراطی داعش ریشه در اندیشههای وهابیت به رهبری مفتیهای سعودی در محیط آشوبزای خاورمیانه دارد که توسط قدرتهای غربی بالاخص آمریکا و انگلیس بر حیات خاورمیانه بسترسازی شده و منابع مالی و تسلیحاتی آن توسط کشورهای عربی حوزه خلیجفارس فراهم شده است. هر یک از این کشورها دارای منافع مشترکی بوده که در طول تقابل با منافع تهران، بغداد و دمشق دارند. همگامی کشورهای حامی داعش در ائتلاف آمریکایی در حقیقت حکایت از تحمیل هزینههای دیگر بر دوش کشورهای متحد واشنگتن دارد. رفتار دوگانه ائتلاف در مقابله با داعش هرگز به مسیر حمایت از دولت حیدرالعبادی و بشار نبوده، چراکه آنها عملیات هوایی خود را به سمت تغییر نقشه ژئوپولتیک منطقه سوق دادهاند که در این سناریوی اشتباهات، نخبگان آنکارا عملاً ماشه بهرهبرداری از داعش را کشیدهاند.