اهمیت ترویج مطالعه و توسعه فرهنگ کتابخوانی-بخش پایانی
فراگیری عادت به مطالعه با همت مردم و مسئولان
امیرحسین بسطامی
رهبر معظم انقلاب میفرمایند: «شما از گسترش کار کتاب به معنای نشر، آن هم در حد آمار کمّی خشنودید، اما حقیقتاً من هر زمان که به یاد کتاب و وضع کتاب در جامعه خودمان میافتم، قلباً غمگین و متأسف میشوم.
این بهخاطر آن است که در کشور ما، به هر دلیلی که شما نگاه کنید، باید کتاب حداقل ده برابر این میزان، رواج و توسعه و حضور داشته باشد. اگر به دلیل پرچمداری تفکر اسلامی و حاکمیت اسلام بهحساب بیاورید، این معنا صدق میکند؛ چون اسلام، به کتاب و خواندن و نوشتن، خیلی اهمیت میدهد. (به نقل از کتاب جویبار دائمی، ص 52، مؤسسه فرهنگی هنری قدر ولایت.)
باید در جهت رفع این مشکل بزرگ، مردم، دولت و تمام نهادها و ارگانها، همگام با یکدیگر بهصورت جدی وارد عمل شوند. کتاب و کتابخوانی و میزان گرایش به مطالعه، امروزه یکی از شاخصهای توسعه به شمار میرود. برای رفع موانع و ایجاد زمینه و بستر لازم جهت ترویج و توسعه فرهنگ مطالعه، نهادهای مختلف در 5 بخش، شامل خانواده، مدارس و نظام آموزشی، کتابداران و کتابخانهها، دولت و رسانههای گروهی و ناشران و کتابفروشیها، باید با رفع مشکلات موجود، همسو و همهدف، به سمت مشخصی حرکت کنند.
نقش رسانه در ترویج فرهنگ مطالعه
برخی از دانشآموزان و دانشجویان جز کتاب درسی، مطالعه دیگری ندارند. متأسفانه نظام آموزشی نیز دانشآموزان را به مطالعه تشویق نمیکند و از سوی دیگر محصولات فرهنگی و کتاب جزو کالاهای لوکس به شمار رفته و در سبد خانوارها قرار ندارد. در این وضعیت کودک و نوجوان فقط برای رفع تکلیف و آن هم از روی اجبار تکالیف درسی را انجام میدهد. ازآنجاکه مطالعه در دوران کودکی یکی از عناصر اصلی و تأثیرگذار در شکلگیری شخصیت است؛ آشنا کردن کودکان با کتاب و کتابخوانی تأثیر بسزایی در رشد و تکامل هر چه بیشتر کودکان در تمامی ابعاد شخصیت دارد و بنابراین توجه به این مهم موجب تربیت افرادی سالم و در نهایت شکلگیری جامعه سالم خواهد شد.
عقیل بستان ساکن بوشهر و پدر سه فرزند طرفدار کتاب است و میگوید: «بچههایم را به کتابخوانی عادت دادهام. کتاب در زندگیام وجود دارد و همیشه مطالعه دارم. مطالعه باعث افزایش دانش انسان و بالارفتن سطح فکری میشود. ضروری است که عادت به مطالعه را به فرزندان خود ارث دهیم.»
نازخند صبحی، روزنامهنگار میگوید: «از صداوسیما انتظار میرود که حداقل در یک سریال پربیننده، کتابخوانی، خرید کتاب یا هدیه دادن کتاب را بگنجاند. برگزاری جلسات نقد و بررسی کتاب، اعلام ساعات کار کتابخانه، اعلام اخبار مربوط به کتاب و معرفی نویسندگان میتواند در برنامههای صداوسیما، گنجانده شود تا گامی برای گسترش فرهنگ مطالعه در جامعه باشد. مسئولین امر باید بدانند که کمبودهای حوزه مطالعه، فقط با یک نمایشگاه کتاب به مدت ده روز، برطرف نمیشود.»
این نویسنده و کارشناس علوم ارتباطات، در تشریح نقش رسانه در میزان مطالعه در جامعه میگوید: «رسانههای گروهی چون رادیو و تلویزیون، به جز معدود برنامههایی که آن هم گاهی پخش میکنند، دیگر هیچ پوششی در جهت گسترش فرهنگ کتابخوانی نمیدهند. شاید بیشترین بار در حوزه رسانه بر دوش نشریات باشد، اما آنها نیز توان تحریک مخاطبین فرهیخته را نداشتهاند. این مخاطبین نیازمند مطالب غنیتر و پربارتری هستند. باید شاهد انعکاس جلسات نقد و بررسی کتاب، آمار دقیق کتابخانهها و کتابفروشیها و علاوهبرآن حرکتهای مختلف دولتی و غیردولتی در زمینه کتاب و کتابخوانی برای گسترش فرهنگ مطالعه، در نشریات باشیم. گروههای مرجع چون نویسندگان، علما، صاحبنظران و تمام کسانی که میتوانند نقش هدایت جمعی را در جامعه در زمینه مطالعه بر عهده بگیرند، باید از کانالهای رسانهای به مخاطبین، اطلاعات لازم را برسانند. علاوهبر این مردم نمیدانند که چگونه بخوانند و چه بخوانند؟ تقویت رسانهها، در نهایت به بهبود وضعیت نابسامان مطالعه در کشور میانجامد.»
نقش ناشران و کتابفروشیها
میزان توجه ناشران به تمایلات و نیازهای خوانندگان، استانداردهای چاپ و نشر و همچنین گسترش قلمرو نمایش و توزیع کتاب توسط کتابفروشیها از جمله عوامل اثرگذاری در گرایش مردم به سمت مطالعه است. کیفیت برتر کتاب، اعم از جذابیت ظاهری، نحوه صفحهآرایی و حروفچینی، شیوه طراحی و رنگآمیزی، تصاویر روی جلد و درون متن، حجم، قطع و کیفیت چاپ و صحافی و همچنین ویژگیهای محتوایی و مسائل مربوط به ویراستاری کتاب از جمله مواردی است که پیوسته باید مدنظر ناشران، نویسندگان، ویراستاران و بهطورکلی متولیان عرصه چاپ و نشر قرار بگیرد.
فتاح محمدی، مدیرمسئول یک انتشارات، در توضیح نقش ناشران در گسترش فرهنگ مطالعه، اذعان میدارد: «توجه به کتاب، در سالهای اخیر، در سطح کشور، بسیار کم شده است. باید نیاز به مطالعه، در میان مردم ایجاد شود تا آنها به دنبال کتب موردنیاز خود بروند. از طرفی جذب مخاطب با کمک گرفتن از عناوین فریبنده برای کتابها چون چگونه پولدار شویم؟ چگونه موفق شویم؟ و یا جملات قصار بزرگان را نمیتوان بهپای گسترش مطالعه در بین مردم گذاشت. بهصورت کلی ناشران باید، رسالت فرهنگی خویش را در نشر و توزیع کتب سودمند در جامعه، پاس دارند و بهجای فکر کردن صرف به پول، کمی هم به فرهنگ جامعه فکر کنند. کمسوادی افراد، نارسایی نظام آموزشی، بیتوجهی مسئولان و رسانههای گروهی به امر مطالعه، ناکافی بودن کتابخانههای مجهز و کتابداران متخصص، گرانی کتاب و مشکلات اقتصادی، تعدد مشاغل و محدودیت ساعات فراغت افراد، بیتوجهی ناشران و مؤلفان به نیازهای مختلف مخاطبان در تهیه و تولید کتاب بهطورکلی، شرایط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور ایران، باعث بیعلاقگی افراد به کتاب و عدم ترویج و گسترش آن شده است.»
شهین رومی، مدیر مسئول انتشاراتی در زنجان، ضمن مهم دانستن دو عامل، موضوع کتاب و میزان آگاهی مخاطب، در نشر کتاب، میگوید: «کتابفروش هم مانند کتابدار باید از موضوع کتاب و سطح آگاهی مخاطب، اطلاع کافی داشته باشد تا کالای فرهنگی مناسبی را برای کتابخوانها، آماده کند. گزینش ترجمه مناسب برای انتشار و دقت در انتخاب سن مخاطبهای کتاب نیز بر عهده ناشران است. اخذ مجوز برای نشر کتابها، گاه بسیار طولانی میشود و این امر، ناشر را از ادامه فعالیت بازمیدارد. از طرفی هم بالا رفتن هزینههای چاپ، به معضلی در این حوزه بدل شده است. البته نباید خرید کتاب از طرف نهادهای دولتی از ناشران را در بهبود شرایط و جبران هزینه مالی آنها، نادیده گیریم. علاوهبر این، باید به این امر نیز توجه داشت که متأسفانه در ایران، ارتباط ارگانیکی بین نویسنده، تصویرگر و ناشر، برقرار نیست. اغلب، نویسنده متن را در اختیار ناشر میگذارد و ناشر به دلایلی از جمله صرفهجویی در هزینه، کاستن از زمان تهیه نقاشیها و همچنین ناآشنایی با تمایلات مخاطب و دلایل دیگر، کتابی عرضه مینماید که موردپسند قرار نمیگیرد یا جنبههای علمی و تربیتی و تأثیر آن بر خواننده، لحاظ نمیشود. این امر در نهایت منجر به کتابگریزی و مخاطبگریزی در جامعه میشود. بسیاری از افراد، کتاب خواندن را چیزی فراتر از یک سرگرمی میدانند و علیرغم گسترش تکنولوژی، معتقدند هیچ چیز نمیتواند به اندازه مطالعه کتاب برای پر کردن اوقات فراغت مفید باشد.»
طول عمر بیشتر با عادت به مطالعه
تمام اعضای بدن، برای سالم ماندن نیاز به ورزش دارند و این موضوع در مورد ذهن هم صدق میکند. کتابخواندن باعث میشود که مغز بهصورت مرتب، تحریک شده و در طول زمان سالم بماند. یکی دیگر از فواید اصلی مطالعه کتاب که در تحقیقات مختلف نیز به اثبات رسیده، جلوگیری از ایجاد اختلالات ذهنی مانند آلزایمر است. این بدان خاطر است که کتاب، مغز را فعال نگه میدارد و همین مسئله نیز باعث میشود مغز، قدرت خود را در طول زمان حفظ کند. حتی انجام بازیهایی مانند شطرنج یا حملکردن معماها هم میتوانند نتیجهای مشابه داشته باشند. کتابخواندن، ذهن را مشغول میکند و باعث میشود نگرانیهای روزمره و مسائل آزاردهندهای که با آن مواجه هستید را فراموش کنید. وقتی داستانی جذاب میخوانید، ناگهان تمام استرس فکری شما از بین میرود و حتی ممکن است در کتاب بتوانید راهکاری برای حل مشکل خود را هم پیدا کنید. مطالعات نشان میدهد 30 دقیقه مطالعه کتاب، فشار خون و ضربان قلب را کاهش داده و همانند ورزشهایی مانند یوگا در کاهش استرس بسیار مؤثر است. کتابها منبعی عظیم از اطلاعات، تجربیات و دانشی هستند که میتوانند در شرایط مختلف به ما کمک کنند. وقتی بیانگیزه هستید، مطالعه یک داستان الهامبخش از افراد موفق میتواند نگرش شما را تغییر دهد. بهعلاوه، یکی از مهمترین مزایای کتابخواندن این است که دانشی که از طریق این کار کسب میکنید، هیچوقت از بین نمیرود و همیشه همراه شما خواهد بود. همچنین نباید فراموش کرد که هنوز بسیاری از محتواهای ارزشمند و قدیمی فاقد نسخههای دیجیتالی هستند.
وقتی کتاب خواندن به یک عادت تبدیل شود، دایره لغات شما هم افزایش پیدا میکند. مطالعه هر نوعی از کتاب، چنین خاصیتی دارد و به شما در یادگیری واژگان بیشتر، کمک بسیاری خواهد کرد. داشتن تسلط بسیار خوب بر روی زبان و کلمات مختلف میتواند روی زندگی حرفهای و حتی آکادمیک شما هم اثرگذار باشد.
علاوهبر این، آشنایی با واژگان متعدد به افزایش اعتماد شما با قرارگیری در جمعهایی که از سواد بالایی برخوردارند، کمک زیادی خواهد کرد. خواندن کتابهای مختلف در بسیاری از موارد حتی میتواند نقش پررنگی در یادگیری زبانهای جدید داشته باشد.
مطالعه مستمر، ورزشی عالی برای مغز است. اگر شما کتابی تخیلی بخوانید، ذهن مجبور میشود که نامها و طبیعت شخصیتهای آن را بهخاطر بسپارد؛ مطالعه و تمرکز روی رویدادها و سرگذشت افرادی که در کتابهای تخیلی وجود دارند، بسیار جذاب است و به تقویت حافظه کمک زیادی میکند. یکی دیگر از فواید بسیار عالی مطالعه روزانه کتاب، قدرتمند شدن مغز است. از حقایق بسیار جالب در مورد مغز این است که میتواند حجم بسیار زیادی از اطلاعات را در خود حفظ کند و هر زمان که اطلاعات جدیدی به آن اضافه میشود، خود مغز، سیناپسها یا گذرگاههای مختلفی را ایجاد خواهد کرد. بهعلاوه، این کار باعث تقویت حافظه، تثبیت هرچه بهتر اطلاعات فعلی و افزایش توانایی ذهن در بازخوانی حافظه کوتاهمدت نیز میشود. مطالعات نشان میدهد اگر به کتاب خواندن عادت کنید، مهارتهای تحلیلی شما بهبود پیدا میکنند؛ خواندن رمانهای مرموز، توانایی فکری شما در حل معماها و مشکلات مختلف را افزایش خواهد داد. در آن سو، معمولاً رمانها خط داستانی را کمی کند پیش میبرند و همین مسئله ذهن شما را مجبور میکند که ادامه یا پایان آن را پیشبینی کنید. مطالعه کتابهای مختلف در افزایش هوش و بهبود توانایی فکری شما در تحلیل رویدادها، بسیار مفید خواهد بود. تکنولوژی، ما را تنبل کرده است و وقتی همه چیز بهآسانی در دسترس باشد، تمرکز ما روی انجام کارها هم از بین میرود. اما مطالعات مختلف نشان میدهد که مردم با روزانه 20 تا 30 دقیقه مطالعه میتوانند حواس و تمرکز خود برای کارهای مختلف را تقویت کنند. بر خلاف تصور بسیاری از مردم، خواندن کتاب صرفاً روی شیوه مطالعه یا توانایی شما اثرگذار نبوده و مهارتهای نوشتاری شما را هم بهبود میبخشد؛ این بدان خاطر است که مطالعه مستمر، به گسترش دایره لغات و همچنین آشنایی با تلفظ کلمههای مختلف، کمک زیادی کرده و شما را به نویسندهای بهتر تبدیل میکند. برخی معتقدند کتاب، منبع بهتری برای سرگرمشدن است، چرا که بر خلاف تصور مردم، بسیاری از مجموعههای تلویزیونی یا فیلمهایی که محبوبیتی بالا در میان کاربران دارند، بر اساس کتابها و رمانها ساخته میشوند. نکته جالبتر این است که کتاب، هزینه پایینتری دارد و مدتزمان بیشتری هم شما را سرگرم میکند.
مطالعه کتاب قبل از خوابیدن، به تجربه خواب شیرینتر کمک میکند. هرچند، توصیه میشود به جای محتوای دیجیتالی، از کتابهای چاپی برای مطالعه استفاده کنید چرا که خود نور دستگاه، شما را بیدار نگه داشته و تأثیرات مخربی روی خواب خواهد داشت.
بهعلاوه، محققان میگویند اگر در به خواب رفتن مشکل دارید، بهتر است در جایی بیرون از رختخواب مشغول مطالعه شوید. بر اساس مطالعه طولانیمدتی که محققان طی 12 سال بر روی 3635 نفر از افراد انجام دادند، به این نتیجه رسیدند افرادی که عادت به مطالعه دارند، تقریباً 2 سال بیشتر از افرادی عمر میکنند که علاقهای به مطالعه ندارند یا صرفاً سراغ محتوای دیجیتالی میروند. کتاب، دوستی که همیشه به شما وفادار است. از فواید پزشکی تا تأثیراتی که مطالعه روی مغز میگذارد، دلایل زیادی برای کتابخواندن وجود دارد که بهسادگی نمیتوان از کنار آنها عبور کرد. شاید خواندن کتاب در روزهای اول، کمی کسلکننده باشد؛ اما با گذشت زمان که این کار به یک عادت تبدیل شد، فواید بسیار آن، شما را شیفته کتاب خواهد کرد. خواندن و مطالعه کمک میکند تا افراد تخیل فعالتری داشته باشند و این تخیل موجب سطح بالاتری از خلاقیت در جامعه میشود. کتاب خواندن حافظه و تمرکز را بهبود میبخشد و همچنین باعث کاهش استرس میشود. بزرگسالان و سالمندانی که وقت خود را با خواندن کتاب میگذرانند نشانههای کاهش شناختی کمتری دارند و در فعالیتهای ذهنی بیشتر شرکت میکنند. کتابها سرگرمی ارزانقیمت آموزشی و ماشین زمان هم هستند.