قدر؛ شبی به وسعت زمین و آسمان

امیرحسین بسطامی
امشب از اولین شب‌های قدر است.
شب قدر از شب‏هایى که برتر از هزار ماه است و فرشتگان در این شب به اِذن خدا فرود مى‏آیند و جمیع مقدرات بندگان را در طول سال تعیین مى‏کنند و وجود این شب در این ماه مبارک نعمت و موهبتى الهى بر امت پیامبر گرامى اسلام (ص) است و مقدرات یک سال انسان‏ها (حیات، مرگ، رزق و...) بر اساس لیاقت‏ها و زمینه‏هایى که خود آنها به وجود آورده‏اند، تعیین مى‏شود.
انسان در چنین شبى با تفکر و تدبر مى‏تواند به خود آید و اعمال یک سال خود را ارزیابى کند و با فراهم‌آوردن زمینه مناسب بهترین سرنوشت را براى خود رقم بزند.
حضرت امام صادق‌(ع) مى‏فرماید: «تقدیر مقدرات در شب نوزدهم و تحکیم آن در شب بیست و یکم و امضای آن در شب بیست و سوم است.»
فرصتی برای برنامه‌ریزی و خود‌سازی
یاسر احمدی ۳۳ساله و ساکن آبدان از توابع استان بوشهر به گزارشگر کیهان می‌گوید: «از ماه رمضان استقبال می‌کنم و تمام روزه‌هایم را می‌گیرم و نمی‌گذارم قضا شود. شب قدر را خیلی باور دارم و به نظر من اعمال انسان برای تعیین سرنوشتش خیلی مهم است.»
وی در تکمیل صحبت‌هایش می‌گوید: «شب قدر، شبی است که در آن قرآن بر پیامبر عظیم‌الشأن اسلام نازل شده است و فضیلت عبادت در این شب از تمام شب‌ها بیشتر است. در این شب مقدرات یک سال انسان معین می‌گردد. از بافضیلت‌ترین اعمال در چنین شبی «احیاء» است که به معنای پاس‌داشتن یک شب تا صبح است، پس جا دارد که در چنین شبی انسان استغفار کند، چرا که شب توبه است و خداوند در آن بندگانش را مورد اکرام خاص خود قرار می‌دهد.»
خداوند برنامه هر کسی را به‌تناسب شأن و شوکت و استعداد و صلاحیت خویش، در شب قدر تدبیر و تعیین می‏کند و فلسفه وجودی شب قدر هم همین است، زیرا ملل فاقد برنامه منظم و تقدیر و تدبیر ثابت، همیشه متزلزل‌اند، و ثبات ندارند و مدت‌ها به‌دور خود می‏چرخند و ره به جایی نمی‏برند و به کمال و پیشرفت مطلوب، راه نمی‏یابند. نظر به‌ضرورت برنامه‌ریزی است که خداوند در مقطع خاص و مبارکی، با تلاش و اراده خود افراد، برای آن‌ها، برنامه‌ریزی می‏کند، تا در چارچوب آن حرکت کنند. تاریخ و تجربه، به‌خوبی نشان داده است که جهش‌های نابهنگام، و پیشرفت‌های غیرمنتظره و پیش از مقتضای زمان، در پرتو انوار لیله القدرها و الهامات غیبی بوده است که در تاریک‏ترین زمان، برای اولیای خدا و پیامبران میسر شده است. پیدایش و پیشرفت حیرت‏انگیز آیین اسلام، در تاریکی جاهلیت عرب، در لیله القدر درخشید و یک‌شبه راه هزار‌ساله پیمود. پس فلسفه وجودی شب قدر این است که خداوند متعال می‏خواهد انسان‏ها به‌ویژه مسلمانان، به سبب محبوبیتشان در نزد خدا، خود در این شب تعیین سرنوشت و زمان تدبیر و برنامه‏ریزی، نقش لازم را در تعیین مقدرات خویش ایفا کنند. همچنین از انسان‌ها، سلب اختیار نشود و از شب قدر و تعیین تقدیر، بوی جبر نیاید و بشر راهِ جبر نپیماید؛ زیرا تقدیر هیچ‏گونه تضادی با آزادی اراده انسان و مسئله اختیار ندارد، چرا که تقدیر الهی به‌وسیله فرشتگان بر طبق شایستگی‌ها و لیاقت‌های افراد و میزان ایمان و تقوا و پاکی نیت و اعمال آن‌هاست؛ یعنی برای هر کس آن مقدر می‏کنند که لایق آن است، یا به تعبیر دیگر زمینه‌هایش از ناحیه خود او فراهم شده باشد، و این نه‌تنها منافاتی با اختیار ندارد؛ بلکه تأکیدی بر آن است.
بهار قرآن‏
نظر به این‏که قرآن کریم در ماه مبارک رمضان نازل شده و تلاوت آیات آن در این ماه فضیلت بسیارى دارد، در روایات اسلامى، از ماه رمضان به‌عنوان بهار قرآن یاد شده است، چنان‏که حضرت امام باقر(ع) مى‏فرماید: «هر چیزى بهارى دارد و بهار قرآن ماه رمضان است.» بدیهى است فضایل و ثواب‏هایى که براى ماه مبارک رمضان و روزه‏دارى ذکر شده از آنِ کسانى است که حقیقت آن را درک کنند و به محتواى آن عمل و در گفتار و کردار به کار گیرند و به آن‏ها جامه عمل بپوشانند.
علی محمدیان کارشناس ارشد فقه اسلامی می‌گوید: «قدر در لغت به معنای‌اندازه‌کردن، مقدر ساختن، قراردادن چیزی به تعداد مخصوص و به شکل و شیوه مخصوص است. همچنین به معنای تعدیل‌کردن، به مقدار معینی قراردادن، تقدیر و تدبیر امور خلقت، حکم و قضا و به مفهوم‌اندازه معین طبق مصلحت و به‌مقتضای حکمت است. پس شب قدر یعنی شب مخصوص رقم‌زدن سرنوشت انسان و برنامه‌ریزی‌کردن است، به همین جهت آن را شب قدر می‏نامند؛ چون خداوند آنچه را در طول سال انجام خواهد گرفت، در آن شب، تقدیر و تعیین می‏کند، همانند حیات و مرگ، خیر و شر، طاعت و عصیان، سعادت و شقاوت، توسعه و تنگی رزق و معیشت و...
این گفتار، عصاره و مضمون آیه چهارم سوره «دخان» است که به‌صراحت بیان شده است: فیها یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکیمٍ: در آن شب هر امری بر اساس حکمت (الهی) تدبیر و جدا می‏گردد.»
وی ادامه می‌دهد: «در روایات اسلامى براى روزه‏دارى آدابى ذکر شده و کسانى که صرفاً تلاوت قرآن مى‏کنند، ولى به آیات و احکام آن عمل نمى‏کنند و یا آن که از روزه‏دارى تنها رنج گرسنگى و تشنگى را مى‏کشند و به‌وسیله گناه، تأثیر روزه را از بین مى‏برند و ماه مبارک رمضان و فضاى معنوى آن تأثیرى بر اشخاصى بر جاى نمى‏گذارد، مورد نکوهش قرار گرفته‏اند.»
پیامبر اکرم (ص) به زنى که با زبانِ روزه کنیز خود را دشنام مى‏داد فرمود: «چگونه روزه‏دارى و حال‌آنکه کنیزت را دشنام مى‏دهى؟!» روزه فقط خوددارى از خوردن و آشامیدن نیست، بلکه خداوند آن را علاوه‌بر این دو، مانع کارها و سخنان زشت که روزه را بى‏اثر مى‏کنند، قرار داده است. چه‌اندک‌اند روزه‏داران و چه بسیارند کسانى که گرسنگى می‌کِشند.
حضرت امام سجاد(ع) در دعاى حلول ماه رمضان به درگاه خداوند عرض مى‏کند: به‌وسیله روزه این ماه، یاری‌مان دِه تا‌اندام‏هاى خود را از معاصى تو نگه داریم و آن‏ها را به کارهایى گیریم که خشنودى تو را فراهم آورد، تا با گوش‏هایمان سخنان بیهوده نشنویم و با چشمانمان به لهوولعب نشتابیم و تا دستانمان را به‌سوی حرام نگشاییم و با پاهایمان به‌سوی آنچه منع شده ره نسپاریم و تا شکم‌هایمان جز آنچه را تو حلال کرده‏اى در خود جاى ندهد و زبان‏هایمان جز به آنچه تو خبر داده‏اى و بیان فرموده‏اى گویا نشود.»
شب قدر در آینه آیات قرآن
به‌جرئت می‌توان گفت برجسته‌ترین آیات قرآن در مورد شب قدر و فضیلت آن که است که خداوند متعال می‌فرماید: «ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم و از شب قدر چه آگاهت کرد. شب قدر از هزار ماه ارجمندتر است. در آن شب فرشتگان باروح به فرمان پروردگارشان برای هر کاری که مقرر شده است فرود می‌آیند. آن شب تا دم صبح صلح و سلام است.» از جمله دلایل فضیلت شب قدر، بلکه والاترین جنبه فضیلت آن نزول قرآن کریم در این شب است که به‌صورت یک‌باره بر قلب مقدس پیامبر اعظم (ص) نازل گردید و در بقیه عمر مبارک ایشان به‌صورت تدریجی انجام گرفت.
قرآن کریم یکی از علل فضیلت ماه رمضان را همین معنا برشمرده و می‌فرماید: «شهر رمضان الذی انزل فیه القرآن هدی للناس و بینات من الهدی و الفرقان؛ ماه رمضانی که قرآن را در آن فرو فرستادیم؛ کتابی که مردم را راهبر و متضمن دلایل آشکار هدایت و میزان تشخیص حق از باطل است.»
قرآن کریم علت دیگر فضیلت این شب بزرگ را تعیین مقدرات انسان قلمداد کرده و می‌فرماید: «انّا انزلناه فی لیلة مبارکة انّا کنّا منذرین- فیها یفرق کل امر حکیم؛ ما قرآن را در شبی فرخنده نازل کردیم؛ زیرا که هشدار دهنده بودیم. پس در آن شب هر کاری محکم و استوار می‌شود.»
حجت‌الاسلام محمدصادق الله یاری یک کارشناس مذهبی توضیح می‌دهد: «نوعاً در ادبیات دینی ما هر یک از آموزه‌های اسلامی دارای وجهی برای نام‌گذاری است و تسمیه آن برخاسته از یک ویژگی یا یک علقه معنایی است که بین اسم و معنای آن وجود دارد. به‌عنوان نمونه احادیث نسبتاً زیادی در مورد وجه تسمیه «رمضان» وجود دارد. پیامبر اعظم (ص) در حدیثی فرمود: «انما سمی الرمضان لانّه یرمض الذنوب؛ رمضان نامیده شد که گناهان را از بین می‌برد.»
همچنین در جایی دگر فرمود: «سمّی الرمضان لشدة الحرّ؛ ازآن‌رو رمضان به‌خاطر شدت گرما رمضان نامیده شد.»
در مورد نام‌گذاری شب قدر نیز امام رضا(ع) فرموده است: «ماه رمضان ماهی است که در آن قرآن نازل گشته است.» در این ماه به پیامبر اعظم(ص) وحی شده و در آن شب قدر است؛ شبی که از هزار ماه بالاتر است. در آن شب هر کاری محکم و برقرار می‌شود و مسائلی که در طول سال از نیکی و بدی، سود و زیان، روزی و زندگی و مرگ وجود دارد رقم زده می‌شود و به همین جهت است که «قدر» نامیده شده است.»
برتری بر هزار ماه
در آیات قرآن نیز بدان اذعان شده است شب قدر از هزار ماه برتر است. پیامبر اعظم (ص) در این زمینه می‌فرماید: «قد جاءکم شهر رمضان مبارک شهر فرض اللّه علیکم صیامه تفتح فیه ابواب الجنان و تُغَلُّ فیه الشیاطین فیه لیلة القدر التی خیر من الف شهر من حُرمها فقد حُرم؛ ماه رمضان فرارسیده ماهی بابرکت که خدا روزه‌اش را بر شما واجب گردانید. درهای بهشت در این ماه باز می‌شود و شیاطین در غل و زنجیرند در این ماه شب قدر است که فضیلت آن از هزار ماه بیشتر است. در حقیقت محروم کسی است که از برکات آن شب محروم باشد.»
آثار شب قدر
شب قدر بهترین فرصت برای طلب بخشش و آمرزش گناهان از خداوند است و پروردگار در این شب عنایت ویژه‌ای به بندگان خود دارد و در واقع آن را بهانه‌ای جهت آمرزش بندگان خود قرار داده است.
پیامبر اعظم (ص) در روایتی وجود شب قدر را غایت لطف خدا به امت خویش برشمرده، می‌فرماید: «به امت من در ماه رمضان پنج چیز داده شده که به امت هیچ پیغمبری پیش از من داده نشده است:
اول: هر گاه شب اول ماه رمضان فرارسد خداوند به‌سوی بندگان نظر می‌کند و کسی که خدا به او نظرکرده تا ابد عذاب نمی‌شود.
دوم: بوی بددهان آنان که در نزد خدا شب‌زنده‌داری می‌کنند خوشبوتر از بوی مشک می‌شود.
سوم: ملائکه برای ایشان در شب و روز استغفار می‌کنند.
چهارم: همانا خداوند عزوجل بهشت خویش را امر می‌کند که استغفار کند و تزیین شود برای بندگان. پس چه نزدیک است که سختی‌های دنیا آنها را در خود فروبرد و می‌روند به‌سوی بهشت و کرامت من.
پنجم: پس هر گاه شب آخر فرارسد خداوند همه بندگان را می‌آمرزد. فردی گفت: یا رسول‌الله در شب قدر؟ پیامبر(ص) فرمود: مگر نمی‌دانی که کارگران هر گاه کارشان تمام شود، مزد به آنها می‌دهند. همچنین روزه‌داران در دعای روز قدر به درگاه خدا دست بلند کرده و می‌خوانند: اللهم ارزقنی فیه فضل لیلة القدر و صیّر اموری فیه من العسر الی الیسر و اقبل معاذیری و حطّ عنّی الذنب و الوزر یا رئوفا بعباده الصالحین)؛ بار خدایا! فضل شب قدر را در این روز بر من روزی کن و کارهایم را از سختی به‌آسانی وا گردان و عذرم را بپذیر و گناهانم را بریز‌ای مهربان به بندگان نیکوکار.»