راهکارهای مهار آلودگی هوا به جز تعطیلیهای پیاپی کداماند؟ (بخش نخست )
تعطیلی مدارس تنها گزینه روی میز مهار آلودگی هوا؟!
امیرحسین بسطامی
آلودگی هوا و تعطیلی مدارس قصه بیپایان هر زمستان است، مرهمی بیتأثیر که مدام متوسل به آن میشویم، حالآنکه این مرهم خود دردی بیعلاج شده و کیفیت آموزش را تحتتأثیر قرار داده است.
سالانه در شهر تهران بیش از 4 هزار و 400 نفر بر اثر آلودگی هوا میمیرند.
5/5 درصد از مرگهای شهر تهران منتسب به آلودگی هواست.
2522 مورد بستری قلبـی عروقـی و 6925 مـورد بستری به دلیل بیماری تنفسی سالانه در شهر تهران، ناشی از آلودگی هواست.
براساس آمارهای موجود تهـران 70 هـزار خودروی غیراستاندارد در حال تردد دارد كه بهاندازه 210 هزار خودروی استاندارد، هوا را آلوده میکند(هر خودروی غیراستاندارد بهاندازه 3 برابر خودروی استاندارد) به عبارت دیگر، در شهر تهران در هر 2 ساعت یک نفر بر اثر آلودگی هوا جان خود را از دست میدهند.
اما راهکارهای مهار آلودگیها به جز تعطیلی مدارس کداماند؟ اطلاعرسانی به عموم مردم، کمکردن سرعت مجاز خودروها؛ وقتی وسایل نقلیه سرعت کمتری داشته باشند، سوخت کمتری مصرف میکنند که میتواند در کاهش آلودگی هوا هم مؤثر باشد. رایگان کردن حملونقل عمومی، اجرای طرح ترافیک زوج و فرد، ممنوعیت حرکت وسایل نقلیه سنگین و محدودیت در عبور و مرور وسایل نقلیهای که با استانداردهای یورو تولید نشدهاند. محدودیت گرمایشی و پرهیز از سوختهایی که موجب آلودگی بیشتر هوا میشوند. شستوشوی جادهها و استفاده از ابزارهایی که جلوی بلندشدن گردوخاک را میگیرند. محدودیت در ساختوساز.
مخالفان و موافقان تعطیلی
آلودگی هوا به یکی از مهمترین معضلات کلانشهرهای کشور تبدیل شده است، موضوعی که با افزایش آلایندگیهای زیستمحیطی، بارها مدارس استانها را به تعطیلی کشانده است، اما به اعتقاد کارشناسان بیگمان این راهکار، کارآمد نیست.
این روزها هرچند آلودگی هوا تنها مختص کلانشهرها نیست و سایر شهرها نیز از این معضل رنج میبرند، اما برای مثال در کلانشهر اصفهان که با ظرفیتهای اکولوژی منطقه سازگاری ندارد و با ورود حوزههای مختلف صنعتی، طرح تهویه هوای مناسب به شیوههای صحیح اجرایی نشده است و استقرار کارگاههای آجرپزی، مازوتسوزی نیروگاه و درصد حجم خودروهای سواری بیش از جمعیت شهروندان از دلایل عمده میزان شاخص آلودگیهای هوای اصفهان است؛ بهطوریکه از ابتدای امسال تا چهاردهم دیماه، تعداد روزهای ناسالم در استان حدود ۱۴۱ روز ثبت و گزارش شده که نسبت به سال گذشته ۲۰ درصد افزایش داشته است.
آلودگی هوا، مصرف بیش از حد گاز یا بارش برفوباران به نظر میرسد با هر مشکلی قرار است مدارس تعطیل شوند. این داستان سال تحصیلی فعلی است؛ از ابتدای سال و ۱۴ فروردین که مدارس پس از دو سال وقفه ناشی از شیوع ویروس کرونا، مجدداً بهصورت حضوری فعالیت خود را آغاز کردند؛ کمتر کسی فکر میکرد سال تحصیلی ۱۴۰۲-۱۴۰۱ باز هم شاهد تعطیلیهای متوالی باشیم.
آلودگی هوا، سرمای زیاد و بیسابقه، بارش برفوباران سنگین و شدید، گرد و غبار و... اتفاقاتی نظیر اینها دلایلی بود که باعث شد در سال تحصیلی جدید، روزهای متوالی را در کشور داشته باشیم که مدارس در برخی از شهرها تعطیل بودهاند. بااینحال به نظر میرسد از روزهای تعطیل، سهم زیادی به عامل آلودگی هوا مربوط است. تعطیلی مدارس به دلیل آلودگی هوا موافقان و مخالفان زیادی هم دارد. برخی از پزشکان معتقدند حضور کودکان در مدارس در روزهای آلوده بهشدت بر سلامتی آنها اثرگذار است، درحالیکه وزارت آموزش و پرورش، معلمان و مدیران مدارس با اشاره به اثرات منفی غیرحضوری شدن مدارس بر آموزش، معتقدند میتوان راهکارهایی را برای این موضوع در نظر گرفت. در این شرایط مخالفان حضور دانشآموزان در مدارس در روزهای آلوده، سن پایین و شرایط جسمی کودکان را بسیار اثرگذار میدانند.
تعطیلی مدارس نباید تنها گزینه باشد
در ترافیک سنگین خیابانهای تهران آن هم درست در روزی که به علت آلودگی هوا مدارس تعطیل شدهاند، خودرویی حامل دو سرنشین کودک و مادرشان را میبینم.
از مادر این دو کودک سؤال میکنم: «مگر بچهها امروز به دلیل آلودگی هوا تعطیل نیستند و نباید در خانه بمانند؟ اما این وقت روز در مرکز شهر چه میکنید؟ برای سلامت خودتان و فرزندانتان میپرسم.»
زن که از سؤالم ناراحت به نظر میرسد، میگوید: «چهکار کنیم؟ بچهها را از بس در خانه نگه داشتهایم، حوصلهشان سر رفته و افسرده شدهاند.»
به گفته کارشناسان؛ بیگمان تعطیلی، کارآمدترین چاره نیست. شاید در ظاهر برای نبود خروج دانشآموزان و فعالیت خودروها، یکی از راهکارهای متولیان امر برای کنترل آلودگی هوا، مجازیشدن آموزش در مدارس است، اما در عمل بهجرئت میتوان گفت که این تعطیلیها تأثیر چندانی بر کنترل و کاهش آلودگی هوا ندارد، ضمن اینکه علاوهبر تأثیرپذیر نبودن این راهکار برای کنترل آلودگی هوا، آموزش دانشآموزان نیز با مشکل مواجه میشود، چراکه طی دو سال از همهگیری ویروس کرونا و حضورنیافتن دانشآموزان در مدارس و کلاس درس افت تحصیلی، وابستگی بیشتر به والدین بهجای نظام آموزشی و بروز ناهنجاریهای رفتاری در محصلان از حواشی آموزش مجازی بوده است، اما در این میان نگرانی والدین از سلامت فرزندان و نگرانی مسئولان از تبعات آینده آموزش مجازی برای نظام تعلیموتربیت هر دو بجا و منطقی است، زیرا محققان حوزه روانشناسی تأکید دارند یادگیری از طریق تعامل جمعی بهترین شیوه مؤثر در ارتقای مهارتهای فردی و اجتماعی است.
ایرج خسرونیا رئیسجامعه پزشکان متخصص داخلی ایران با بیان اینکه آلایندههای موجود در هوا به حدی متنوع است که خطرات حضور کودکان در فضای بیرون قابلچشمپوشی نیست، میگوید: «از گاز ازت تا کربندیاکسید تا منوکسید کربن و گردوخاک؛ ریه و قلب یک کودک و یا یک بیمار توانایی مواجهه با این هوای آلوده را ندارد و کودک و بیمار و سالمند خیلی زود به نارسایی قلبی مبتلا میشوند.»
وی با بیان اینکه کودک را نمیتوان کنترل کرد تا جنبوجوش نداشته باشد، میافزاید: «باید مانع رفتن کودک به مدرسه شد، زیرا جنبوجوش میکند؛ میدود یا بازی میکند و در نتیجه سریعتر و بیشتر نفس میکشد.»
به گفته خسرونیا، به همین دلیل هم باید مانع فعالیت ورزشی و برگزاری مسابقات ورزشی در روزهای آلوده شویم، زیرا فعالیت بدنی موجب بیشتر نفسکشیدن شده و ضرر بیشتری به بدن میزند.
این متخصص داخلی با تأکید بر اینکه من هم با تعطیلی مدارس موافق هستم، ادامه میدهد: «چشم، پوست، دستگاه تنفسی و قلب، مهمتریناندامهایی هستند که در برابر آلودگی هوا کارایی خود را از دست میدهند و دچار مشکل میشوند.»
آسیبهای آموزشی در پی تعطیلیها
از محمدرضا ابراهیمی، مدیرکل آموزشوپرورش استان اصفهان سؤال میکنم: «تعطیلی مدارس به دلیل شرایط آلودگی هوا بر تحصیل دانشآموزان چه تأثیری دارد؟» وی پاسخ میدهد: «این روزها با پدیده آلودگی هوا مواجه شدیم، در حال حاضر تداوم موضوع آلودگی هوا و بارش برفوباران در بعضی مناطق اصفهان منجر به برپایی غیرحضوری مدارس شده است که هیچگونه تمایلی به حضور مدتدار دانشآموزان در فضای مجازی نداریم. در صدد هستیم که آموزش دانشآموزان در هیچ مقطع تحصیلی با مشکل و تعطیلی مواجه نشود، چرا که با همهگیری کروناویروس و برگزاری کلاسهای غیرحضوری و آنلاین، نتایج کارشناسان روانشناسی و مشاوره نشان داد که کلاسهای مجازی علاوهبر منافع سلامتی محصلان، ضررهای بیشتری نیز داشته است. سلامت دانشآموزان برای ما بسیار حائز اهمیت است، اما تعطیلی و غیرحضوری کردن مدارس نمیتواند سبب کاهش آلودگی هوا شود، چرا که آلودگیها به دلیل برقراری مدرسه نیست که با تعطیلی و برپایی کلاسهای آنلاین از بین برود، برای رفع علت اصلی این مشکل باید علتیابی شود.»
در سؤال دیگری از مدیرکل آموزشوپرورش استان اصفهان میپرسم: «تعطیلی پیدرپی کلاسهای حضوری درس زمینهساز چه آسیبهایی میشود؟» وی پاسخ میدهد: «اصل مهم در آموزشوپرورش حضوری بودن تعلیموتربیت بوده، بهویژه در زمینه مسائل تربیتی و اجتماعی، حضور دانشآموزان در مدرسه از اهمیت ویژهای برخوردار است، بنابراین همیشه به دنبال حضوری بودن آموزشوپرورش هستیم. در دو سال گذشته به دلیل بیماری کرونا شکل آموزشوپرورش از حضوری به غیرحضوری و به تعبیری نیمهحضوری تغییر کرد. چرا که نبود آموزش حضوری و مسائل تربیتی، زمینهساز افت تحصیلی در همه دورهها و پایههای تحصیلی است. هرچند که در شرایطی خاص مانند پدیده آلودگی برای حفظ سلامتی دانشآموزان تعطیلی مدارس انجام میشود، اما استمرار تعطیلی مدارس تبعات جبرانناپذیری بر تعلیموتربیت آموزشی دارد، بنابراین در شرایط خاص بیشتر تعطیلیها برای مقاطع ابتدایی اعلام میشود و نیز مخاطرات حضور در فضای مجازی بدون نظارت والدین برای این گروه سنی بیشتر است و امکان دارد برخی از دانشآموزان گوشی تلفن همراه مجزا هم نداشته باشند، مقرر شد مباحث آموزش آنلاین نداشته باشیم و معلمان مباحث تدریس را مطابق همان روز آماده و در گروه شاد کلاس برای استفاده محصلان قرار دهند. مابین دوگانه سلامت دانشآموزان و تعلیموتربیت قرار گرفتهایم و تلاش ما بر این است که هر دو در اولویت باشند، اما علت اصلی آلودگی هوا باید رفع شود. تلاش میکنیم دانشآموزان دوباره در فضای آنلاین قرار نگیرند، برای همین این مدت کلاسها بهصورت آفلاین و در فضای شاد برگزار شد. هیچگونه تمایلی به حضور مدتدار دانشآموزان در فضای مجازی نداریم، چراکه بر اساس تجربه و پژوهشها، آسیبهای حضور در فضای مجازی بهمراتب بیشتر از نبود آن است.»
وی در ادامه میافزاید: «افت تحصیلی دو نوع آشکار یا نهان دارد، در افت تحصیلی پنهان که ممکن است سالها به طول بینجامد و ناشی از شیوع کرونا نیز بوده است، طرح تعمیق، تثبیت یادگیری و جبران را برنامهریزی کردیم که نیمی از دانشآموزان در آن شرکت کردند. برای جبران عقبماندگی ناشی از تعطیلیهای اخیر به علت آلودگی هوا در اصفهان و شهرهای مرکزی استان یا بارش برف در مناطق جنوبی و غربی استان اصفهان، به مدیران مدارس پیشنهاد شده است که روزهای پنجشنبه یا بعدازظهرها برای تثبیت یادگیری دروس، اختصاص یابد.»
تجربه سایر کشورها در مهار آلودگی هوا
در زیر نگاهی به تجارب کشورهای فرانسه، آلمان، انگلیس، فنلاند، دانمارک و سوئیس خواهیم انداخت و اقدامات مؤثر مکزیک بهعنوان یکی از موفقترین تجربهها در کنترل آلودگی هوا مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
یکی از تمهیداتی که فرانسه در زمان آلودگیهای بزرگ عملی میکند رایگان کردن هزینههای استفاده از وسایل حملونقل عمومی برای مردم شهر است تا جایی که مردم را به استفاده از دوچرخه تشویق میکنند و حتی در منطقههای مشخصی از شهر برای مدتهای طولانی و ماهانه تردد اتومبیل ممنوع اعلام میشود.
در فرایبورگ آلمان چیزی حدود ۵۰۰ کیلومتر مسیر برای رفتوآمد دوچرخه، مترو، تراموا و سیستمهای حملونقل ارزان و کارآمد در نظر گرفته شده است. حتی در مناطق حومه شهر نیز مردم اجازه پارککردن ماشینهایشان را جلوی در خانهها ندارند.
در هلسینکی پایتخت فنلاند هم مثل سایر کشورها تمام تلاش بر این است که با کاهشدادن بخش زیادی از اتومبیلهای سطح شهر و از طرفی سرمایهگذاری روی استفاده از وسایل حمل نقل عمومی به بهبود وضع آلودگی هوا رسیدگی کنند.
کپنهاگ پایتخت کشور دانمارک است در این شهر استفاده از دوچرخه به استفاده از ماشینها اولویت دارد تا جایی که تعداد دوچرخهها از جمعیت شهر هم بیشترند.
زوریخ پرجمعیتترین شهر کشور سوئیس بهحساب میآید. از جمله راهکارهایی که در این اقلیم اروپایی برای مبارزه با آلودگیهای سطح شهر انجام دادهاند مثل بسیاری از کشورهای پیشرفته محدودکردن فضاهای پارکینگ بوده است. این محدودیت بهاندازهای است که در زوریخ فقط تعداد محدودی از ماشینها هستند که اجازه دارند در هر ساعتی که خواستند در سطح شهر تردد کنند.
اما یکی از موفقترین تجربهها در کنترل آلودگی هوا مربوط به شهر مکزیکوسیتی پایتخت مکزیک است. در سال ۱۹۹۲ سازمان ملل این شهر را بهعنوان آلودهترین شهر جهان معرفی کرد. مشهور بود که در این شهر بهخاطر آلودگی هوا پرندهها هنگام پرواز میمردند و روی زمین میافتادند. ۳۳۰ روز شاخص آلایندهها در این شهر در سال ۱۹۹۰ بالاتر از حد استاندارد بود.
امروز اما با اجرای برنامههای منسجم مقابله با آلودگی نام این شهر حتی در میان ۱۰ شهر اول آلوده جهان هم نیست. دولت مکزیک با سرمایه ۹.۳ میلیارددلاری پالایشگاههایی برای تولید سوخت مناسب (با گوگرد پایین) راهاندازی کرده است. مقامهای شهری با الگوگرفتن از اتوبوسرانی سریع در پایتخت کلمبیا، نوعی سیستم اتوبوسرانی به نام «متروباس» راهانداختهاند که علاوه بر افزایش حجم مسافران در اتوبوس، آلودگی بسیار کمتری دارد. در این طرح، اتوبوسهای فرسوده و کوچک با سرمایهگذاری سریع با اتوبوسهای جدید با حجم مسافر بیشتر تعویض شدند. کارخانهها و مراکز صنعتی مجبور شدند حومه شهر را ترک کنند و به مناطق دورتر بروند. با پرداخت وام خودروها و تاکسیهای فرسوده با روالی منظم تعویض شدند.