آثار ذکر خدا (1) (پرسش و پاسخ)

 

 

پرسش:

از منظر آموزه‌های وحیانی یاد خدا چه آثاری در سبک زندگی انسان دارد. لطفا به نحو اجمال توضیح دهید؟

پاسخ:

لزوم تفکیک اصل خداباوری و عملکرد مدعیان

برخی افراد هنگام مواجهه با افرادی که به نام خدا و یا دین بد عمل می‌کنند، چنین عکس‌العمل نشان می‌دهند که اصل دین و خداباوری را کنار می‌گذارند و فکر می‌کنند با این کار مشکلاتشان حل می‌شود و بهتر می‌توانند در سبک زندگی خود به آرامش و امنیت خاطر دست یابند؟! اما حقیقت مطلب این است که ما باید عرصه دین و خداباوری را با عرصه عمل و رفتار پیروان از یکدیگر تفکیک کنیم و عمل نکردن مدعیان خداباوری و دینمداری و یا بد عمل کردن آنها نافی اصل حقیقت دین و خداباوری نیست، چرا که یاد خدا و عمل به آموزه‌های وحیانی ضامن آرامش و سعادت در دنیا و آخرت خواهد بود و آثار سازنده‌ای را در سبک زندگی فردی و اجتماعی انسان به همراه دارد.

آثار و ثمرات ذکر خدا

یاد و توجه انسان به خدا در واقع اتصال ذهنی و قلبی انسان به درگاه الهی است و در این ارتباط و اتصال باطنی، مواهب مادی و معنوی فراوانی نصیب انسان می‌گردد. این آثار روحی و معنوی توجه به خدا به تناسب شدت و ضعف این توجه، مختلف و ذومراتب است و طبیعی است که در هر مرتبه خداباوری آثار و ثمرات خاص و متناسب خود را به همراه دارد.

1- آرامش قلبی و قدرت روحی

قرآن‌ کریم یاد خدا را تنها عامل آرامش بخش دل‌ها معرفی کرده و اطمینان و طمانینه نفس را در گرو توجه و یاد خدا می‌داند: «الا بذکرالله تطمئن‌القلوب» آگاه باشید که فقط با یاد خدا دل‌ها آرام می‌گیرد. (رعد- 28) نکته ادبی در این عبارت حصر بودن آن است بدین‌معنا که هیچ عامل دیگری به غیر از یاد خدا نمی‌تواند آرامش‌بخش دل‌های انسان‌ها باشد. بنابراین کسی که خدا را فراموش کرده و دنیا و عوامل دیگر را به جای آن برگزیده، همواره از بابت آنچه که دارد در بیم و نگرانی است و از بابت آنچه که ندارد در حسرت و ناراحتی است، و لذا هرگز روی آرامش و اطمینان را به خود ندیده و دلش آرام و قرار نمی‌گیرد. چنین فردی در مواقع مواجهه با مصائب و شکست‌ها و ناراحتی‌ها به سرعت دستخوش اندوه و تالمات روحی شده و اگر هم به آرامش موقتی و سطحی و ناپایداری رسیده باشد، با دخالت کوچک‌ترین عامل مخالف،‌ آن را از دست می‌دهد و گرفتار اندوه و نگرانی و تلاطم روحی می‌شود. قرآن‌کریم یکی از آثار اعراض از یاد خدا را تنگی معیشت یعنی تنگی زندگانی دنیوی معرفی می‌کند: «و من اعرض عن ذکری فان له معیشه ضنکاً» کسی که از یاد خدا رو گرداند، زندگانی او (در دنیا) تنگ می‌شود (طه 124) بنابراین میزان آرامش قلبی هرکس متناسب است با میزان توجه او به خدا. 

قرآن کریم می‌فرماید: «هو الذی انزل السکینه فی‌ قلوب المومنین لیزدادوا ایماناً مع ایمانهم» او کسی است که سکینه و آرامش را بر دل‌های مومنین نازل کرد تا بر مراتب ایمان خود بیفزایند (فتح-4) آری دل‌هایی که توجه به خدا دارند، در معنا خود را به پایگاه عظیم قدرت روحی و معنوی متصل کرده‌اند، و تندباد حوادث، قادر به ایجاد تلاطم در آنها نیست و نمی‌تواند آرامش خاطر آنها را از بین ببرد. بعضی افراد فقط در شرایط عادی آرامش دارند. اما چون طوفان برخیزد به زودی آرامش خود را از دست می‌دهند و به تلاطم و نگرانی و اضطراب می‌افتند. به هر تقدیر دل انسان تا رو به درگاه خدا نکند، از وحشت و اضطراب و تلاطم نجات نمی‌یابد. 

2- نورانیت دل

توجه به خدا علاوه بر آرامش قلبی موجب نورانیت دل و جاذبه معنوی خاصی می‌شود، که چون بر دل بتابد آن را حیاتی نو بخشیده و از انواع ظلمت‌ها و کدورت‌های حاصل از توجه به غیر خدا می‌رهاند. از این رو در تعالیم اسلامی از یاد خدا به عنوان «نور دلها» و «جلاء قلوب» تعبیر شده است. امام علی(ع) می‌فرماید: «علیک بذکر الله فانه نور القلوب» بر شما باد یاد خدا که آن نور دلهاست (غرر‌الحکم، ح 6103) 

همچنین در جای دیگری می‌فرماید: «ان‌الله سبحانه جعل الذکر جلاء للقلوب» خداوند سبحان ذکر را وسیله زنگارزدایی و جلاء دلها قرار داده است (نهج‌البلاغه- خطبه 217) همچنین در آموزه‌های وحیانی از یاد خدا به عنوان «حیات دلها» یاد شده است. پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: بذکر الله تحیی القلوب، و بنسیانه موتها» در سایه توجه به خدا دلها زنده می‌شوند و در نتیجه فراموشی خدا می‌میرند (تنبیه الخواطر، ص 360) در قرآن کریم هم این تعبیر آمده است: «یا ایها الذین امنوااستجیبوالله و للرسول اذا دعاکم لما یحییکم» ای اهل ایمان، به دعوت خدا و رسول که شما را به سوی آنچه زنده‌تان می‌کند فرا می‌خوانند، پاسخ اجابت دهید. (انفال- 24)