وظیفه فرزند در موارد تعارض امر و نهی پدر و مادر

مجید فراهانی

گاهی مادر فرزند را به کاری امر می‌کند، در حالی‌که پدر از آن‌کار نهی می‌کند، در چنین حالتی فرزند چه تکلیفی دارد؟
در قرآن کریم بعد از آنکه خدای متعال انسان‌ها را از شرک نهی فرمود، نسبت به احسان در حق پدر و مادر سفارش
کرد.[1]
و بعد از توحید یکی از بزرگ‌ترین واجبات الهی احسان به والدین است.[2] و در این احسان و احترام فرقی بین والدین مؤمن و کافر نیست؛ زیرا قرآن به صورت مطلق(بدون هیچ قیدی) می‌فرماید: «به پدر و مادر احسان کنید».[3]
با توجه به اهمیت این موضوع نکاتی یادآوری می‌شود:
الف) گاهی پدر و مادر با هم فرزند را بر انجام کاری که معصیت و خلاف شرع است، امر می‌کنند، در این صورت اطاعت از آنان واجب نیست.
قرآن در این ‌باره می‌فرماید: «ما به انسان توصیه کردیم که به پدر و مادرش نیکى کند و اگر آن دو (مشرک باشند) و تلاش کنند که براى من همتایى قائل شوى که به آن علم ندارى، از آنها پیروى مکن»![4]
امام علی(ع) می‌فرماید: «لا طاعهًْ لمخلوق فی معصیهًْ الخالق؛ اطاعت از مخلوق (هر کس که باشد) در انجام معصیت الهی پذیرفتنی نیست».[5] و «اِنَّ لِلْوالِدِ عَلَی الْوَلَدِ حَقّاً ... فَحَقُّ الْوالِدِ اَنْ یُطیعَهُ فی کُلِّ شَیْءٍ اِلّا فی مَعْصِیَهًِْ اللهِ؛ حق پدر آن است که فرزند در هر چیزی جز معصیت خداوند، از او پیروی کند».[6]
امام رضا(ع) نیز در این باره می‌فرماید: «نیکی به پدر و مادر واجب است، اگر چه مشرک باشند، ولی اگر امر به معصیت خداوند کردند، نباید از آنان اطاعت شود».[7]
اما در غیر این صورت؛ یعنی در مستحبات، مکروهات و مباحات،‌ اطاعت از آنان لازم است؛ لذا فقها فرموده‌‌اند:
اگر پدر و مادر فرزندشان را از روزۀ مستحبى نهی کنند، احتیاط واجب آن است که روزه نگیرد.
همچنین اگر روزۀ مستحبی فرزند موجب اذیت پدر و مادر شود، باید ترک شود و اگر روزه گرفت باید افطار کند.[8]
اگر پدر یا مادر به فرزند خود امر کنند که نماز را به جماعت بخواند؛ چون اطاعت پدر و مادر واجب است، بنابر احتیاط واجب باید نماز را به جماعت بخواند و قصد استحباب نماید.[9]
نماز اوّل وقت مستحب است، اما اگر پدر فرزند را به انجام کاری مستحب یا مباح امر کند، اطاعت آنها بر نماز اوّل وقت مقدم است.
مرحوم شهید در قواعد فرمود: ‌شکی نیست که هر آن چیزی که نسبت به بیگانگان واجب یا حرام است، نسبت به پدر و مادر واجب است و پدر و مادر ویژگی‌هایی نیز دارند که از این قرار است:
اوّل: مسافرت مباح یا مستحب بدون اذن و رضایت پدر و مادر حرام است.
دوم: اطاعت پدر و مادر در هرحال واجب است حتی در مورد شبهه؛ زیرا ترک شبهه مستحب و اطاعت آن دو واجب است.
سوم: اگر پدر و مادر او را صدا زدند و اوّل وقت نماز است، خواندن نماز را تأخیر‌اندازد و جواب آن دو را بگوید.
چهارم: اگر از حضور به جماعت منع کردند، اقرب آن است که لازم نباشد قبول، مگر هر گاه بر والدین شاق باشد، مثل آنکه در تاریکى شب در وقت عشا یا صبح برود.
پنجم: در صورتی که جهاد واجب کفایی باشد نه تعیینی، می‌توانند او را از رفتن به جهاد منع کنند.
ششم: اگر مشغول نماز نافله باشد و پدر و مادر او را صدا بزنند باید نمازش را قطع کرده و جواب دهد.
هفتم: اگر پدر اجازه ندهد، فرزند نمی‌تواند روزۀ مستحبی بگیرد، همۀ اینها درحد توان و قدرت است.[10]
ب) گاهی یکی از والدین فرزند را به کار موافق شرع و دیگری او را به کاری که در آن معصیت خداوند است، امر می‌کند، در این صورت به طور قطع باید به گفته کسی عمل کرد که موافق شرع است.
د) گاهی پدر و مادر از انسان امر مباحی را درخواست می‌کنند، ولی یکی از آنان خواستار انجام آن عمل و دیگری خواستار ترک آن است.
در این مورد باید گفت: اگر در شرع اسلام، ولایتی برای پدر ثابت شده باشد؛ مثل ازدواج دختر باکره و... که پدر ولایت دارد، در این موارد بدیهی است که سخن صاحب ولایت مقدم می‌شود،[11] اما در مواردی که ولایتی برای هر یک از پدر و مادر ثابت نشد، از طرفی در متون دینی از پیامبر اسلام(ص) نقل شده است که مردی خدمت حضرت رسید و عرض کرد به چه کسی نیکی کنم؟ حضرت فرمودند: به مادرت، دو باره پرسید، حضرت جواب دادند: مادرت، برای بار سوم پرسید، حضرت باز هم فرمودند: مادرت، آنگاه که برای چهارمین بار پرسید، فرمود: پدرت.[12]
از طرف دیگر در دسته‌ای از روایات آمده است: از پیامبر(ص) پرسش شد: بزرگ‌ترین حق برگردن مرد(شخص) از آنِ کیست؟ فرمود: حق پدر بر گردن او است.[13] یا روایتی است که پیامبر(ص) می‌فرماید: تو و آنچه از اموال که مالکش هستی از آن پدرت است.[14]
در اینکه مفاد و حاصل این روایات چیست؟ و بین این‌گونه احادیث چگونه می‌توان جمع کرد، باید گفت: وجوب اطاعت پدر و مادر در غیر امر به معاصى و نهى از واجبات، فى الجمله اجماعى است‏ و از متون دینی می‌توان فهمید که در چنین مواردی، فرزند باید جانب مادر را بیشتر رعایت کند.[15]
در این باره دلایلی مطرح است که عبارتند از:
همان‌گونه که بیان شد رسول خدا(ص) سه مرتبه امر به نیکی به مادر فرمود و در مرتبه چهارم امر به برّ و نیکی به پدر کرد.
اگرچه روایتی که گذشت، حق پدر را بزرگ‌ترین حق می‌داند، اما مستفاد از روایات دیگر این است که حق مادر بزرگ‌تر است.
مثلا از حضرت رسول(ص) پرسیده شد که حق پدر چیست؟ فرمود: اینکه او را اطاعت کنی، تا زنده است. سؤال شد: حق مادر چیست؟ فرمود: «هیهات، هیهات اگر به عدد ریگ‌های بیابان و قطره‌های باران در خدمت مادر بایستید معادل با یک‌ روزی که در شکم او بوده‌اید نخواهد بود».[16]
روحیۀ مادر حساس‌تر است و چنین روحیه‌ای محبت بیشتری را می‌طلبد و تقدم سخن مادر در چنین مواردی مطابق با خواست تکوین است.
به هر حال نکته‌ای که نباید از آن غافل بود این است که فرزند در این موارد، باید تا جایی که ممکن است از شیوه‌هایی برای اطاعت امر مادر، استفاده کند که موجبات اذیت و آزار پدر هم فراهم
نشود.
از: اسلام کوئیست
ــــــــــــــــــــــ
[1]. عنکبوت، 8. [2] المیزان فی تفسیر القرآن،
ج 13، ص 79. [3]. انعام، 151. همچنین در روایتی از امام باقر(ع) وارد شده است: «به والدین نیکی کنید، چه فاجر باشد و چه نیکوکار».کافی، ج 2، ص 162. [4]. عنکبوت، 8؛ لقمان، 15. در این ادامۀ همین مطلب دارد: «ولى با آن دو، در دنیا به طرز شایسته‌‏اى رفتار کن»‏. [5]. نهج‌البلاغه، صبحی صالح، ص 500. [6]. همان، ص 546. [7]. عیون اخبار الرضا(ع)، ج 2، ص 124.
[8].‌، توضیح المسائل(محشّی) امام خمینی‌، گردآورنده، بنی‌‌هاشمی خمینی، سید محمدحسین، ج 1، ص 966. [9]. همان،
ج ‏1، ص 769. [10] القواعد و الفوائد، شهید اول ج 2، صص 46-49. [11]وسائل الشیعه، ج 20، ص 261 – 305. [12]. کافی، ج 2،
ص 159. [13]. همان، ج 5، ص 507. [14] معانی الاخبار، ص 155. [15] نک: مرحوم میرزای قمی در جامع الشتات فی اجوبه السؤالات، ج‏1، ص 241. ایشان می‌گوید: هر گاه مردد شود
میان رضا جویى پدر و مادر و جمع ممکن نباشد دور نیست که رضاى والده را مقدم دارد بر رضاى پدر. [16]. عوالی اللئالی‌، ص 269.