خلأهای هدایت تحصیلی در نظام آموزش و پرورش-بخش نخست
هدایت تحصیلی صحیح در گرو اجرای نظام جامع مشاوره
حسن رضایی
بیکاری بخش قابل توجهی از فارغ التحصیلان دانشگاهی را اکنون می توان به عنوان یکی از واقعیات ناخوشایند و کلیشه شده در جامعه ایرانی معرفی کرد. معضلی که به گفته کارشناسان، یکی از ریشههای اصلی آن، عدم تناسب رشته تحصیلی فرد دانشجو با استعدادها و علایق شخصی اوست.
دکتر محسن نوغانی عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد و همکاران، در پژوهشی که درباره « انگیزه های محصلین دانشگاهی ایرانی برای ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر» انجام داده اند، به این نتیجه رسیده اند که انگیزه های متقاضیان، در مجموع چهل و نُه
انگیزه از جمله این موارد بوده است: علاقه به رشته و اشخاص، هدر ندادن زحمات گذشته، کسب شغل، کسب منزلت اجتماعی، ایجاد احترام متقابل، کسب نفوذ اجتماعی، تشکیل خانواده خوب، اخذ مدرک، کسب علم، تربیت بهتر فرزندان، نمایش سواد و دانایی، تحرک اجتماعی، همرنگی اجتماعی، خوشحال کردن والدین، انتظارات دیگران، فرار از تعهدات و مسئولیت زندگی خانوادگی و فرار از سربازی. آنها سپس نتیجه گرفته اند که نگاهی به انگیزههای بیان شده، فارغ از میزان و توزیع آن، نشان می دهد که انواع بسیار زیادی از انگیزه های عرَضی و بیرونیِ غیرشغلی وجود دارد و انگیزههای ذاتی(درونی)، یا انگیزه های شغلی کمتر در میان این انگیزهها یافت می شود.
با این وجود، شاید لازم باشد که برای ریشه یابی دقیق تر این معضل، به مقطع تحصیلی پیش از دانشگاه، سر بزنیم. چرا که اسکلت اساسی هدایت تحصیلی فرد در این مقطع شکل می گیرد و در غالب موارد، عملکرد تحصیلی و شغلی فرد در حوزه دانشگاهی، ریشه در انتخاب رشته وی در دوران مدرسه دارد. به زبانی دیگر، ما نباید توقع داشته باشیم تیری را که یک روز به سمت راست پرتاب کرده ایم ناگهان در میانه مسیر تغییر مسیر داده نهایتا به هدفی در سمت چپ اصابت کند! ضرب المثل شناخته شده ایرانی در همین زمینه به ما می گوید: خشت اول گر نهد معمار کج/ تا ثریا می رود دیوار کج.
نگاه ما به مسئله اشتغال و آینده شغلی دانش آموزان در دستگاه آموزش و پرورش اما چگونه است و سیستم هدایت تحصیلی و شغلی این دستگاه چقدر دقیق و درست عمل می کند؟ کنکور به عنوان نقطه کانونی و آرمان نهایی یک فرد محصل چه مقدار با این دغدغه کلیدی و مهم دانش آموز جامعه و خانواده ها ارتباط دارد و فرایند انتخاب رشته در پایان دوره متوسطه اول فعلی و راهنمایی سابق چقدر با این نگاه همراه بوده و تخصصی انجام می شود؟ اینها سؤالاتی است که در این گزارش ها به دنبال پاسخ آنها هستیم.
هجوم دانشآموزان به کنکور رشته تجربی
تیرماه سال گذشته، خبرگزاری مهر در همین زمینه می نویسد:« بزرگترین سوال در بحث هدایت تحصیلی این است که چگونه شد همچنان متقاضیان ورود به رشتههای تجربی اینقدر زیاد هستند؟ ...همچنان حدود ۶۰ درصد داوطلبان کنکور رشته تجربی را انتخاب میکنند و این یعنی شکست هدایت تحصیلی که اگر حتی به زور هم دانش آموزان را در متوسطه دوم به سمتی غیر از رشته تجربی هدایت کرده باشیم (چون صندلی کافی در مدارس برای این رشته نیست) در کنکور باز هم همان آش و همان کاسه است!»
مسعود شکوهی مدیر کل سابق امور تربیتی، مشاوره و مراقبت وزارت آموزش و پرورش اما می گوید:« تمام تلاش ما در آموزش و پرورش این است که بر اساس تأمین نیاز جامعه و نیروی کار مورد نیاز کارها را پیش ببریم. ما میخواهیم بچهها را به سمت رشتههای نظری هدایت کنیم اما چند نکته وجود دارد. یکی اینکه پدر و مادر چگونه باید برای فرزندش آینده شغلی یک رشته نظری یا انسانی را تبیین کند و بعد اگر نتوانست فرد وارد شغلی متناسب با رشتهاش شود، خودش را سرزنش نکند.»
شکوهی در ادامه می افزاید:« اینها در ذهن اولیا میچرخد و درآمدهای یک تعداد شغل تضمین شده است. باید این بخش را درست کنیم. تحقیقات در دنیا نشان داده که بالغ بر ۴۶ درصد دلایل انتخاب رشته تحت تأثیر خانوادهها است. در وزارت علوم باید پاسخ بدهند که مثلاً چرا شما در هر گروه آموزشی که متقاضی شرکت در کنکور باشید به رشته دیپلم شما نگاه نمیشود. یعنی اگر ما همه را در متوسطه دوم رشته ریاضی بفرستیم باز هم متقاضی رشته تجربی در کنکور بیشتر است!» بر این اساس، گزاره بخش ابتدایی این گزارش اثبات می شود و آن، پیوند ناگسستنی مدرسه و دانشگاه در حوزه هدایت تحصیلی افراد است.
با نگاه به اطلاعيه مربوط به اصلاحات دفترچه راهنماي ثبتنام و شركت در آزمون سراسري سال جاری که در 16 آبانماه منتشر شده است اما متوجه تغییر جدیدی در این حوزه می شویم. بنا بر این اطلاعیه «در آزمون سراسري سال 1402 و بعد از آن، براي داوطلباني كه سابقه تحصيلي ناقص دارند و يا كلاً سابقه تحصيلي ندارند، سهم نمره كل سابقه تحصيلي به نسبت سوابق تحصيلي موجود داوطلب در گروه درخواستي اعمال مي شود و نمره آزمون اختصاصي جايگزين آن نخواهد شد. لازم به تاکید است در صورتی که داوطلبی در امتحاناتی که وزارت آموزش و پرورش برای ایجاد سوابق پیش بینی میکند شرکت نکرده و اقدام به ایجاد سوابق تحصیلی در دروس عمومی و اختصاصی ننماید، نمره آن دروس برایش صفر لحاظ خواهد شد.»
تغییر مهم در کنکور با دیپلم غیرمرتبط
با این حساب اگر شخصی دیپلم تجربی داشته باشد و بخواهد کنکور انسانی یا ریاضی بدهد، باید در امتحانات نهایی دوازدهم رشته انسانی و ریاضی(و بالعکس) شرکت کند و چنانچه در این امتحانات شرکت نکند نمرات او در بخش سوابق تحصیلی صفر خواهد بود. با این اصلاحیه، دیگر همانند قبل که اگر شخصی در رشته موردنظر، دیپلم مرتبط نداشت، تنها نمرات دروس عمومی وی در نظر گرفته می شد، نیست و برای تمام داوطلبان 40 درصد تاثیر معدل در نظر گرفته می شود. معدلی که در صورت عدم وجود، باید با شرکت در امتحانات نهایی رشته کنکوری، ایجاد شود. در پیش گرفتن چنین رویکردی اما چقدر می تواند در هدایت تحصیلی دانش آموزان موثر باشد و هجوم به کنکور تجربی را کاهش دهد؟ طبعا برای پاسخ به این سوال باید چند سالی صبر کرد و منتظر نتایج این تصمیم جدید بود. فارغ از درست یا غلط بودن این اقدام اما سوال این است که در پیش گرفتن چنین رویکردی را چقدر می توان هدایت تحصیلی نامید؟
نگاه وزارت آموزش و پرورش به مسئله هدایت تحصیلی
اما چیست و چگونه است؟
علیرضا کاظمی معاون پرورشی و فرهنگی آموزش و پرورش سال گذشته طی نشستی درباره فرایند هدایت تحصیلی میگوید: «حدود یک میلیون دانش آموز امسال(1400) هدایت تحصیلی میشوند.(همین حدود دانشآموز را برای سال تحصیلی فعلی باید در نظر گرفت.) بررسیهای مشاورهای در قالب آزمون رغبت است که در قالب فرم شماره ۶ به دانش آموزان و اولیا داده میشود و توصیه و مشاوره میکنیم که دانش آموزان برای چه رشتهای مناسبتر هستند و در کدام شغلها و مهارتها توانمندتر هستند. اما دو متغیر دیگر هم داریم که یکی ظرفیت و گنجایشی است که برای رشتهها داریم و دیگری عملکرد دانش آموزان در دروس است. نتایج امتحانات در حال ثبت است و امیدواریم نیمه تیر به پایان برسد. ما آمادگی داریم که بعد از دو روز از ثبت نمرهها نمونه برگهای هدایت تحصیلی را در اختیار مناطق بگذاریم. نمونه برگهای هدایت تحصیلی هم از طریق فضای مجازی و هم حقیقی به مدیر مبدا و مقصد ارسال شود. فرایند هدایت تحصیلی از ۲۷ آذر سال گذشته آغاز شده است. آزمونهای رغبت سنج و آزمونهای توانایی ۳۰ امتیاز در فرایند هدایت تحصیلی دارد اما اجباری نیست.»
نمره دانشآموز و ظرفیت منطقه
عوامل مهم انتخاب رشته
سخنان مسعود شکوهی مدیرکل اسبق مشاوره، امور تربیتی و مراقبت در برابر آسیبهای اجتماعی وزارت آموزش و پرورش در جایی دیگر را می توان مکمل اظهارات کاظمی در زمینه هدایت تحصیلی دانش آموزان قلمداد کرد. وی میگوید:« دانشآموزان فقط بر اساس ظرفیت منطقه و رتبهای که در عملکرد تحصیلی دارند، طبقه بندی شده و ثبت نام آنان صورت میگیرد. نمونبرگ هدایت تحصیلی دانشآموزان در شاخه کاردانش، رشتههای ریاضی فیزیک، علوم و معارف اسلامی بر اساس اولویت (الف) صادر میشود. یعنی به عبارتی اگر دانشآموزی کف نمره برای ورود به رشته مورد نظر را کسب کند بدون اعمال ظرفیت منطقه، در رشته دلخواه ثبت نام میشود.»
شکوهی با اعلام اینکه نمونبرگ هدایت تحصیلی دانشآموزان در شاخه فنی و حرفهای و رشتههای علوم تجربی و ادبیات و علوم انسانی بر اساس اولویتهای (الف –ب) صادر میشود، افزوده است:« علاوه بر کسب کف نمره هر رشته، دانشآموزان بر اساس رتبه و ظرفیت منطقه به گروه الف و ب تقسیم میشوند و این بدین معنا است که گروه (الف) که دارای رتبههای بالاتر است برابر ظرفیت ثبت نام میشوند و گروه (ب) در صورت عدم ثبتنام گروه (الف)، مجاز به ثبت نام در رشته مورد نظر هستند.»
در این میان سوال این است که پس تاثیر نمونبرگهای تحصیلی و فرم های رغبت سنجی دانش آموزان در پروسه انتخاب رشته چقدر است؟
دکتر مجتبی همتیفر کارشناس مسائل آموزش و پرورش و دارای دکترای فلسفه تعلیم و تربیت در همین زمینه میگوید: «نظام جامع مشاوره اجرا نشده و همین موضوع از کلیدیترین بخشهایی است که میتوانست رخ دهد. یکی از بحثهایی که به کیفیت مرتبط است این است که ما باید خیلی قبل از اینکه بچهها به پایه دهم برسند استعدادها را شناسایی میکردیم و این اتفاق هم رخ نداده است. برای همین سعی میکنیم با تغییرات جزئی الگویی را مصوب کنیم که حتی زیرساختهایش مهیا نیست. مثل همین طرح هدایت تحصیلی که یکی از زیرساختهای مهمش داشتن مشاوران کافی در مدارس است و ما در این حوزه با کمبود جدی رو به رو هستیم. در واقع هدایت تحصیلی به شکل تعارفی دارد رخ میدهد. مثلاً بین مدارس دولتی و غیردولتی ما تفاوت وجود دارد در حالی که قرار بود این بحث هدایت استعداد یکسان باشد و عدالتی هم باشد چون در نهایت همه در کنکور باید به شکل عادلانه شرکت کنند. الان مدارس دولتی در اجرای آن اجبار دارند ولی این اجبار در مدارس غیردولتی نیست.»
با تمام این مسائل اما سوال این است که فرآیند انتخاب رشته توسط دانش آموز و اولیای آنها چقدر آگاهانه است؟ مدیرکل مشاوره، امور تربیتی و مراقبت در برابر آسیبهای اجتماعی وزارت آموزش و پرورش در همین زمینه گفته است: «در فرآیند هدایت تحصیلی برای ارائه خدمات راهنمایی و مشاوره تحصیلی و آگاهی بخشی دانشآموزان اقدامات مختلفی صورت گرفته است، که از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد؛ تهیه و تدوین اطلاعیهها و مطالب مربوط به فرایند هدایت تحصیلی دانشآموزان پایه نهم در سال ۱۴۰۰-۱۳۹۹ در سایت اداره کل، سایت هدایت تحصیلی (www.ht.medu.ir)،
کانالها و گروههای ملی و منطقهای شبکه شاد، (کانال پیام مشاور، بانک اطلاعات تحصیلی و شغلی)، رسانهها و برگزاری نشست در این خصوص؛ تولید و ارائه محتوای آموزشی برای اطلاع رسانی هدایت تحصیلی به دانشآموزان و اولیای آنان در شبکه شاد در قالب (کلیپ، اسلاید پوستر، بروشور و ...)، بانک اطلاعات تحصیلی و شغلی و سایت هدایت تحصیلی
(www.ht.medu.ir)»