چگونگی حضور قلب(2) (پرسش و پاسخ)

 

 

پرسش:

حضور قلب چیست و چگونه می‌توان به این مقام عرفانی دست یافت؟

پاسخ:

در بخش نخست پاسخ به این سؤال به مباحثی همچون: اقسام حضور قلب، حضور قلب اجمالی و تفصیلی و حضور قلب در معبود پرداختیم. اینک در بخش دوم دنباله مطلب را پی می‌گیریم.

جایگاه و اهمیت نماز با حضور قلب

به طور کلی روح همه عبادات به خصوص نماز، حضور قلب است. لذا آن نمازی موجب تادیب قلب می‌شود که همراه با حضور قلب باشد. البته نماز هنگامی در قلب انسان تأثیر می‌گذارد که دارای روح و حقیقت باشد و با حضور قلب اقامه شود. نماز یک پیکره کامل از ثنایای حق است. نماز مجموعه‌ای است که انسان در آن تمام اسما و صفات الهی را ثنا گفته و حمد و ستایش می‌کند. بنابراین به طور خلاصه معنای حضور قلب در عبادات این است که شخص اجمالاً و یا تفصیلاً بداند که دارد ثنای الهی را به جا می‌آورد.

مراتب حضور قلب در معبود

اهل معرفت می‌گویند: در عبادت، حضور قلب در معبود هم باید لحاظ شود. حضور قلب در معبود، خود دارای مراتبی است که عبارتند از: حضور قلب در تجلیات فعلی معبود، حضور قلب در تجلیات اسما و صفات معبود، و حضور قلب در تجلیات ذاتی معبود، که هر کدام از این مراتب، خودشان دارای چهار مرتبه هستند: 1- مرتبه علمی 2- مرتبه ایمانی 3- مرتبه شهودی 4- مرتبه فنایی. ما در این مبحث، تنها به حضور قلب در تجلیات فعلی معبود و مراتب آن می‌پردازیم.

مرتبه اول: حضور قلب علمی

همان گونه که در نماز، حضور قلب در عبادت لازم است، حضور قلب در تجلیات فعلی معبود نیز لازم و ضروری است. حضور قلب در تجلیات فعلی خداوند در مرتبه اول یعنی مرتبه علمی این است که انسان با برهان و دلیل عقلی بداند که جمعی مراتب وجود، از غیب گرفته تا شهود، همه و همه پرتویی از تجلیات ذات خداوند است. یعنی ذات خدا تجلی کرده که عالم وجود شکل گرفته است و تجلی ذات او پرتو می‌افکند که بساط عالم برپا است. حقیقت این مطلب علمی و عقلی، در روایات هم ذکر شده است، لذا پشتوانه این حرف هم استدلالهای عقلی است و هم روایات متعددی معصومین(ع). در روایتی امام صادق(ع) می‌فرماید: خداوند مشیت یعنی خواست خود را به خود آن آفرید (یعنی بی‌آنکه چیزی در خلقت آن واسطه باشد) بعد از آن چیزها را به مشیت آفرید. (بحارالانوار، ج 15، ص 24) جلوه ذات حق، مشیت و اراده او است، و جمیع مراتب وجودی، از پرتو این جلوه به وجود آمده است. پس تمام مراتب وجود، همه و همه پرتویی از ذات او به شمار می‌آیند، و یک جا در محضر او حاضرند. حال حضور قلب در معبود این است که شخص نمازگزار از نظر علمی بداند که خودش، قلبش، حرکات قلبش، عبادتش، ظاهر و باطنش، همه و همه در محضر خداوند حاضر است. معنای حضور قلب در تجلیات فعلی حق از نظر علمی، همین است و این اولین و پایین‌ترین مرتبه حضور قلب در معبود است.

مرتبه دوم: حضور قلب ایمانی

مرتبه دوم حضور قلب در تجلیات فعلی معبود از نظر ایمانی است. در این مرتبه مدرکات عقل درباره تجلیات فعلی پروردگار، وارد لوح قلب می‌شود، و از برهان به ایمان تبدیل می‌گردد. به تعبیر دیگر این معارف بلند الهی، با قلم عقل بر صحیفه قلب نگاشته می‌شود و قلب می‌پذیرد که همه مراتب وجود، پرتویی از تجلیات ذاتی خداوند بوده و در محضر او حاضرند.

ادامه دارد