چگونگی حضور قلب(1) (پرسش و پاسخ)
پرسش:
حضور قلب چیست و چگونه میتوان به این مقام عرفانی دست یافت؟
پاسخ:
اقسام حضور قلب
اهل معرفت میگویند: حضور قلب در عبادت به طور کلی به دو دسته تقسیم میشود: 1- حضور قلب در عبادت 2- حضور قلب در معبود. حضور قلب در عبادت هم به حضور قلب اجمالی و حضور قلب تفصیلی تقسیم میشود.
حضور قلب اجمالی
حضور قلب اجمالی یعنی اینکه بدانیم نماز، ثناگویی حق و ستایش معبود است. همین مقدار که بدانیم در حال ستایش کلالکمالی هستیم که منشأ همه کمالات است ولی ما هنوز به هیچیک از کمالات او نرسیدهایم، حضور قلب اجمالی محقق شده است. این نوع از حضور قلب در عبادت به میزان معرفت اشخاص بستگی دارد و اصطلاحا مرحله اجمالی آن هم ذومراتب است.
حضور قلب تفصیلی
اما حضور قلب تفصیلی به این معنا است که انسان اسما و صفات حق را ادراک کند و به ستایش آنها بپردازد. این مقام اولیای خاص خدا است، ولی به آن معنا نیست که دیگران به طور کلی از این حضور قلب بیبهرهاند، و ممکن است آنها هم بتوانند در بعضی از مراتب، به بعضی از اسما و صفات حضور قلب پیدا کنند و تفصیلا خدا را مدح و ستایش کنند. در روایات هم آمده است که مرتبه نازله حضور قلب تفصیلی در عبارت این است که انسان، حداقل معنای الفاضی را که به زبان جاری میسازد، بفهمد و نسبت به آن حضور قلب داشته باشد. این پایینترین مراتب حضور قلب تفصیلی است. امام صادق(ع) میفرماید: اگر کسی دو رکعت نماز بخواند، و بداند که در این دو رکعت چه دارد میگوید، نماز را تمام میکند، در حالی که بین او و خدا گناهی نیست، و خدا همه آنها را میآمرزد. (وسایلالشیعه، ج 5، ص 457) چنین نمازی موجب آمرزش گناهان میشود.
حضور قلب در معبود
مرتبه بالای حضور قلب این است که شخص نمازگزار، هنگام ثناگویی در نماز، همه اسما و صفات حق را سیر و شهود کند، و به گونهای که تمام زیباییهای معبودش را میبیند و ستایش میکند، چون نماز ستایش مجموع اسما و صفات الهی است. پیامبر اکرم(ص) در مقام توصیف نماز حضرت فاطمه(س) میفرماید: هرگاه او پیش روی پروردگارش در محراب نماز میایستد، نور او به فرشتگان آسمانها روشنایی میبخشد، همانگونه که نور ستارگان میدرخشد و اهل زمین را روشن میکند. وقتی فاطمه(س) اینگونه برای ملائکه و ملکوتیان نورافشانی میکند، خداوند به فرشتگانش میفرماید: ای فرشتگان من، ببینید فاطمه(س) پیش روی من ایستاده است. بندبند بدنش از خوف من میلرزد. او با دلش به سوی من روی آورده و مرا عبادت میکند. شما را گواه میگیرم که من شیعیان او را از آتش جهنم ایمنی میبخشم. نماز او آنقدر مؤدبانه است که باعث نجات دوستداران او میشود. (بحارالانوار، ج 43، ص 172) این جمله اخیر برای ما خیلی امیدبخش است، و حکایت از مقام والای حضرت فاطمه(س) در حضور قلب در معبود دارد که خدای متعال چنین پاداشی را برای دوستداران و محبین آن حضرت قرار میدهد. آری قلب مومن در حضور قلب و قلب مؤدب قلبی است که تنها به خداوند دلبستگی صادقان داشته باشد. عبادت و عملی هم که قلب را در این راستا تادیب میکند نماز است، به خصوص نمازهای نافله و مستحبی.
ادامه دارد