مدیریت زمان مهمترین اولویت برنامهریزی در عصر ارتباطات
فاطمه زورمند
کيفيت و موفقیت زندگي يک فرد به حقايق عيني و خارجي زندگياش و دريافتها و ادراکات دروني و ذهني او از اين عوامل و نيز از خودش وابسته است.
بهبود کيفيت زندگي در يک مکان خاص و يابراي اشخاص و گروههاي خاص همواره کانون اصلي توجه برنامه ريزان بوده است. در واقع بهبود کيفيت زندگي در هر جامعهاي، يکي از مهم ترين اهداف سياستهاي عمومي آن جامعه مي باشد.
در سالهاي اخير مطالعات پيرامون کيفيت زندگي به طور عمده بر ماهيت شهري تمرکز کرده و بحث بر روي کيفيت زندگي شهري در ميان تحقيقات و مطالعات تجربي رواج يافته است. بدون شك تمايل جمعيت در سرتاسر جهان براي تمرکز يافتن در شهرها، يکي از دلايل اصلي تقويت اين جريان مستقل در تحقيقات بر روي کيفيت زندگي مي باشد. اين پژوهش به دنبال آن است تا ضمن بررسي ادبيات مطروحه در اين زمينه در سطح جهاني، تلاشي در زمينه شناخت تعاريف و ابعاد اين مفهوم با تاکيد بر برنامهريزي شهري داشته باشد.
در ادامه با ذکر چند نمونه انجام شده در بحث موفقیت و نوع کیفیت، به تحليل شيوههاي سنجش اين مفهوم در برنامه ريزي از يک طرف و لزوم اين سنجش از طرف ديگر مي پردازیم.
برنامهریزی رکن اصلی در زندگی فردی و اجتماعی افراد است و افراد موفق بعضا در زندگی خود دارای برنامه و اهداف مشخصی هستند و میدانند از زندگی چه میخواهند و چه راه و مسیری را باید طی کنند.
بدون برنامهریزی نمیتوان به موفقیتی دست یافت و اگر فرد موفقی را در هر رشتهای ملاحظه کردید بدانید در زندگی خود اهل برنامهریزی و نظم و انضباط بوده است.
رحم کنید به کسی که سرمایه اش ذوب میشود
حنان سالمی، بانوی خبرنگار و نویسنده پیرامون اهمیت برنامهریزی، به گزارشگر روزنامه کیهان میگوید: «خداوند در قرآن میفرمانید: «والعصر ان الانسان لفی خسر» به عصر سوگند که انسانها در زیانند. فخررازی که یکی از فیلسوفان و مفسرین قرآن بودند در تفسیر این آیه تعبیر بسیار جالبی دارند و میگویند: «معنای این آیه را از یک مرد یخ فروش آموختم که فریاد میزد: رحم کنید به کسی که سرمایه اش ذوب میشود.» و این دقیقترین تفسیر برای آیه شریفه والعصر است. یعنی زمان و عمر ما در حال گذر است. و اگر ما برای استفاده صحیح از این زمان برنامهریزی نداشته باشیم زیان متوجه ما میشود. تنها چیزی که جبران ناپذیر است وقت است. پول و اموال و شغل در صورتی که از دست برود در یک بازه زمانی دیگر قابل جبران و بازگشت است. اما فرصت اگر از دست رفت بازگشتی در آن نیست. همان گونه که امیرالمومنین امام علی علیهالسلام میفرمایند:« فرصتها مثل ابرها در حال گذرند» از این رو در عصر سرعت و تکنولوژی و عصر دویدنها و نرسیدنها انسان اگر بخواهد بدون برنامهریزی طی طریق کند قطعا با مشکل مواجه خواهد شد.»
او در مورد برنامهریزیهای شخصی خود بیان میکند: «من معتقدم برنامهریزی به معنی اینکه صبح از خواب بیدار میشوم و یک سری کارها را راس یک ساعتهایی انجام میدهم نیست. البته این یک نوع برنامهریزی با جزئیات و کوتاه مدت است ولی من به شخصه بازههای زمانی برای برنامههایم تعریف میکنم. مثلا ظرف سه ماه باید به این برنامهها برسم. شاید بعضیها به برنامهریزی بلندمدت اعتقاد داشته باشند. به نظرم اصل مهم بیهدف نبودن و برنامه داشتن است.»
خانم سالمی ادامه میدهد: «فکر میکنم اگر قرار باشد باری به هر جهت و بدون برنامه زندگی کنم نمیتوانم تاثیر مثبتی در این جهان داشته باشم. ما عبث آفریده نشدیم. هدف از خلقت تعالی است. و این مهم بدون برنامهریزی محقق نمیشود. در منابع دینی ما هم بر برنامهریزی تاکید شده است. امام علی علیهالسلام میفرماید: سزاوار است مومن روزش را به سه قسمت تقسیم کند. زمانی برای راز و نیاز، زمانی برای امرار معاش و زمانی را به خوشیهای حلال اختصاص دهد.» او میافزاید: «عدم برخورداری از برنامهریزی شکستهای متعدد را برای ما به دنبال خواهد داشت. شاید افرادی را دیده باشید که مدام از ندانستن علت عدم موفقیتشان گلایه میکنند اما در واقع این افراد از عدم وجود برنامهریزی در زندگی خود رنج میبرند. این نکته هم بسیار مهم است که لازم نیست حتما برنامهریزی مدون و روی کاغذ نوشته شود همین که فرد در ذهن برنامه مشخصی تدارک دیده باشد در مسیر موفقیتهای مادی و معنوی قرار خواهد گرفت.»
کنترل زمان را باید در دست گرفت
زمان را میتوان کنترل کرد؛ زیرا هر ساعت، یک ظرف زمانی است که باید بر حسب اولویت آن را پر نمود. مدیریت زمان، یعنی استفاده بهینه و مفید از زمان، طبق برنامه درست عمل کردن و پرهیز نمودن از کارها و رفتارهای واکنشی، پراکنده و ناسنجیده است.
یک روانشناس میگوید: «هر فرد باید با برنامهریزی صحیح، کارهای مثبت خود را با تنظیم خاصی بین ساعات شبانهروز تقسیم کند و هر ساعت یا هر چند ساعت را برای انجام کاری قرارداده و به این برنامه و نظم ادامه دهد؛ چنانکه خداوند ساعات نماز و روزه را برای مسلمانان تعیین کرده و وجوب رفتار عبادی را مستلزم انجام در یک بستر زمانی خاص و مشخص دانسته است که هر فرد مسلمان باید آن را از نظر زمانی و وقتی محاسبه نموده و سر وقت آن را به انجام برساند. بنابراین آدمی نیز باید فعالیتها، خواستهها و نیازهای شخصی و خانوادگی خود را برنامهریزی کند تا بتواند با رعایت تعادل میان فعالیتهای شخصی، اجتماعی و نیازهای خود، زمان خود را مدیریت کند.»
اولویت بندی راهکار مهم مدیریت زمان
قرآن برای استفاده بهینه از زمان میفرماید: «فَإِذَا فَرَغْتَ فَانصَبْ». بنابر این آیه شریفه آدمی باید برای تمامی مراحل زندگی خود برنامه مشخص و مدونی داشته باشد تا از بیکاری که مایه خستگی، کم شدن نشاط، تنبلی و فرسودگی و نیز حتی مایه فساد و تباهی و ابتلای به انواع گناهان است، نجات یابد. یک کارشناس علوم قرآنی معتقد است: «یکی از مهمترین راهکارهای مدیریت زمان، تعیین اولویتها و پرداختن به مهمترین کاری است که از اهمیت، کیفیت و کمیت بیشتری برخوردار است. اهمیت این مسئله تا آنجاست که قرآن میفرماید: «أَجَعَلْتُمْ سِقَایَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرومِ کَمَنْ آمَنَ بِاللهِ وَ الْیَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِی سَبِیلِ اللَهِ لاَ یَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَه». قرآن ایمان به خدا و آخرت و جهاد در راه خدا را مهمتر از آب رساندن به حجاج دانسته است؛ یعنی با اولویتبندی کارها، زمان را به درستی مدیریت نمود و ابتدا کارهایی را انجام داد که اهمیت بیشتری دارند. اگر انسان به کاری بپردازد که در اولویت نیست، در حقیقت زمان در اختیارش را ضایع کرده است.» برای بهرهوری بیشتر از زمان، باید کارهای مهم را از کارهای غیر مهم جدا کرد و انجام کارهای مهم را در اولویت قرارداد؛ زیرا موجب بالا رفتن کارایی برنامه روزانه و به تبع آن فعالیتهای سالانه و جلوگیری از هدر رفتن زمان میشود.
استفاده نامناسب از فضای مجازی
یکی از موانع مدیریت زمان
امروزه با پیشرفت تکنولوژی، لوازمی به زندگی انسانها اضافه شده است که زمان بسیاری از عمر آدمی را به خود مشغول میکند. بیهدفی در استفاده از رسانههای اینترنتی، قاتل مهم فرصتهاست. حضور بیش از ۲۰ میلیون نفر ایرانی در شبکههای اجتماعی و استفاده بیش از ۹ ساعت از این شبکهها، تماشای بیش از ۵/۶۶ درصد تلویزیون در روز و متأسفانه اختصاص تنها ۱۲.۵ دقیقه در روز به مطالعه و عدم مطالعه کتب غیردرسی توسط ۵۹ درصد از مردم کشور، بیانگر آسیب جدی است که توسط این فضا و عدم مدیریت استفاده از آن در جامعه امروز ما به وجود آمده است. امروزه سهم گفتوگوی همسران با یکدیگر و با فرزندان بسیار کم شده است. زن و شوهر احتیاج دارند با یکدیگر و با فرزندانشان در مورد مسایل روزمره گفتوگو داشته باشند، ولی استفاده از شبکههای مجازی سبب دوری اعضای خانواده از یکدیگر و رها شدن فرزندان در عالمی دیگر شده است.
سستی و کاهلی عامل بیارادگی
در عمل به برنامهریزی
یکی از معضلات و چالشهای امروز مردم و نسل جوان که برای آینده خود راههای نرفته زیادی را پیشرو دارند، تنبلی و سستی و بیارادگی نسبت به برنامههاست. ریشه این معضل از آنجایی آغاز میشود که اینگونه افراد معمولاً هدفمند زندگی نمیکنند و برای زندگی و وقت خود، اهداف بلندمدت و میانمدت ندارند؛ به همین دلیل دچار چنین مشکلی میشوند. علاوهبر آن افرود عادی با قرار گرفتن در شرایط سخت و دشوار دچار سستی و تنبلی میشوند و برنامههای روزانه خود را به درستی انجام نمیدهند. حال آنکه امام حسین(ع) و یارانش در شب عاشورا و در شرایط سخت و دشوار به عبادت و دعا پرداختند، همچنین حضرت زینب (س) در دوران اسارت نماز شب را ترک ننمود.
همه در برابر زمان یکسانند
کارشناس علوم قرآنی معتقد است: من همان قدری زمان دارم که یک رئیسجمهور یا یک کارتن خواب. زمان تنها چیزی است که به صورت عادلانه و یک اندازه در اختیار همه قرار گرفته است. چه چیزی تعیینکننده این است که من به چه کسی تبدیل بشوم؟ کارهایی که در طول روز انجام میدهم و اینکه از این زمان چطور استفاده میکنم. در واقع اهمیت اولویتبندی در کارها و برنامهریزی هست که در نهایت من را به کسی که امروز هستم تبدیل میکند.
نکته مهم دیگری که باید به آن توجه شود این است که همه افراد قادر نیستند برای خود برنامهریزی کنند و به برنامهشان پایبند باشند و عمل کنند. به همین خاطر است که تعداد افراد موفق در جامعه کم است. آنها امروز کارهایی را انجام میدهند که دیگران مایل به انجامش نیستند؛ فردا هم کارهایی را انجام میدهند که دیگران قادر به انجامش نیستند.
چرا سراغ برنامهریزی نمیرویم؟
امیدواریم تا این قسمت از این گزارش به ضرورت و اهمیت برنامهریزی در تمامی امور زندگی پی برده باشید.
اما یک سؤال همیشه وجود دارد. چرا با وجود اینکه برنامهریزی تا این اندازه مهم و در موفقیت انسان موثر است برخی تن به برنامهریزی نمیدهند؟ برای برخی این طور به نظر میرسد که اگر برنامهریزی کنم و زمان را به انجام کارهای خاصی اختصاص بدهم، دیگر نمیتوانم آزاد باشم و اگر کاری را دوست داشتم، انجام بدهم. پس، برای اینکه محدود نشوم برنامهریزی نمیکنم ولی میدانم چه کارهایی را باید انجام بدهم. اما در نهایت این طرز تفکر معمولا به این صورت پیش میرود که میشنویم: « وای، به هیچ کارم نمیرسم. کاری هم نمیکنم، نمیدانم چه میشود؟ » بهتر است بدانیم که وقتی برنامهریزی درستی داشته باشیم، نه تنها محدود نمیشویم بلکه میتوانیم به تمام کارهایمان برسیم و حتی برای چیزهایی که دوست داریم اما هیچ گاه وقتش را نداریم هم زمان اختصاص بدهیم. بنابراین، اتفاقا برنامهریزی دلیلی برای آزادی بیشتر و بهترین استفاده از زمان است.