حاکمیت بر سرنوشت اقتصادی با مجاهدت مردم و مسئولان
اقتصاد کشور ما در سال ۹۰ دچار یک جنگ بسیار مهم و بزرگی بود؛ یعنی ما جنگ اقتصادی داشتیم. کسی که نقطه مقابل ما قرار داشت، عمدتاً دولت آمریکا بود و بعضی از همراهانش در اروپا و در نقاط دیگر؛ رسماً اینها با جمهوری اسلامی جنگ شروع کردند، اعلانجنگ هم کردند که البتّه از سال ۹۷ این معارضه و مبارزه از طرف دشمن شدیدتر شد. هدف آنها از این جنگ، فروپاشی اقتصاد ایران بود؛ قصدشان این بود. البتّه حالا فروپاشی اقتصاد یک مقدّمه بود برای اینکه با نابودکردن اقتصاد ایران، مردم را در مقابل نظام جمهوری اسلامی قرار بدهند و مقاصد سیاسی خباثتآمیز خودشان را از این طریق عملی کنند؛ هدف دشمن این بود. محاسبهشان غلط بود؛ البتّه به من اینجور گفتند- من خودم تحقیق نکردم- که آمریکاییها برای این فروپاشی، زمان هم معین کرده بودند؛ شش ماه؛ فکر میکردند در ظرف شش ماه خواهند توانست اقتصاد ایران را از بین ببرند
- من البته این را دنبال نکردم و نمیدانم، اینجور گفتند- دشمن نتوانست. بهجای شش ماه، ده سال گذشته، و در این ده سال هم روزبهروز شدّت این جنگ بیشتر شده امّا سنگر تولید و اقتصاد کشور بحمدالله پابرجا است، زنده است. آن لشکری که در مقابل دشمن ایستاد، شماها بودید؛ افسران این دفاع مقدّس، کارآفرینان و مدیران شایسته اقتصادی بودند؛ رزمندگانش هم کارگران بودند؛ کارگران، رزمندگان بااخلاص و باصفای این میدان بودند. همه شماها و همه فعّالان اقتصادی در این افتخار- افتخار حفظ اقتصاد کشور- شریکاند؛ البته آسیبهایی وارد شده که حالا من بعداً یک اشاره مختصری به آنها خواهم کرد.
(بیانات روشنگرایانه رهبر معظم انقلاب در دیدار با تولیدکنندگان ۱۴۰۰/11/۱۰)
اتفاق مهمی که پس از انقلاب در کلان تصویر اقتصادی کشور دیده شد، فارغ از اعداد و ارقام، حس خودکفایی و خودباوری بود که در کشور رخ داد. بخشی از این خودکفایی معطوف به ادبیات انقلاب مبنی بر عدم وابستگی به کشورهای دیگر و بخشی دیگر ناشی از تحریمهایی بود که روزبهروز با گذشت زمان از حیات جمهوری اسلامی حلقهاش تنگتر میشد و اساساً نمیتوانستیم راهی بهغیر از خودکفایی را طی کنیم. البته در برهههای زمانی خاصی با روی کار آمدن دولتهایی با رویکرد مبتنی بر توان خارجی بهجای تقویت توان اقتصادی داخلی، کشور مسیرهای دیگری را طی کرد که در بیشتر این موارد با شکست مواجه شد. نباید فراموش کنیم علت اصلی چنین ارقام و آماری در اقتصاد همین حس خودباوری و ایمان به توان داخلی بوده است. انقلاب قبل از اینکه روی اقتصاد کشورمان تأثیر گذارد، گفتمان و رویکرد مقاومت و توان داخلی را در کشور اشاعه داد.
استقلال + خودکفایی اقتصادی = نفی وابستگی
استقلال اقتصادی و دستیابی به خودکفایی و رهایی از وابستگی در اقتصاد یکی از آرمانهای بزرگ تمامی جوامع آزاده است. کم و بیش تمامی دولتها در کنار پیگیری اهدافی چون رشد اقتصادی، ثبات قیمتها، توزیع عادلانه درآمد، استقلال اقتصادی و خودکفایی و عدم وابستگی را بهعنوان هدف مهم در برنامههای کلان خود موردتوجه قرار میدهند. این امر بهویژه پس از جنگ جهانی دوم به عمدهترین دغدغه کشورهای
در حال توسعه تبدیل شده است؛ لذا سیاستهایی چون اتکا به نیروهای داخلی و تقویت حس خودباوری و همینطور حرکت به سمت سیاست توسعه صادرات بهعنوان اهرمهای رشد اقتصادی توأم با دستیابی به خودکفایی و استقلال اقتصادی مورد اهتمام اغلب کشورهاست.
سیدصادق سیدنژاد نویسنده کتاب جهاد اقتصادی در اندیشه امام خمینی(ره) توضیح میدهد: «تلاش برای دستیابی به حد معقولی از خودکفایی و برنامهریزی اصولی برای نیل به استقلال اقتصادی توأم با حضور قدرتمند در عرصههای جهانی از نگاه اقتصاد اسلامی یک ضرورت است، چرا که بدون دسترسی به چنین جایگاهی زمینه و راه نفوذ بیگانگان در سرنوشت مسلمانان فراهم میگردد که اسلام چنین وضعی را رد میکند. نفی هرگونه سلطه بیگانگان بر مسلمانان اصلی است که در قرآن کریم صریحاً به آن تأکید شده است: «خداوند هرگز برای کافران راه تسلط بر مؤمنین قرار نداده است.» (نسا/141)
بر طبق مفاد این قبیل از آیات بر مسلمانان لازم است که در تمام عرصهها از جمله در عرصه فعالیتهای اقتصادی به گونهای عمل کنند تا زمینه و بستر سیطرهیابی بیگانگان بر سرنوشت آنان فراهم نگردد و یکی از راههای جلوگیری از چنان وضعی تلاش برای دستیابی به استقلال و خودکفایی است، لذا در قرآن کریم به مسلمانان دستور داده شده است تلاش کنند خود را از وابستگیها رها سازند: «برای مقابله با آنان (کفار و مشرکان) آنچه میتوانید نیرو آماده کنید.» (انفال/6)
اگرچه ظاهر آیه بیان تلاش برای تدارک نیروی نظامی است، اما از نگاه اغلب مفسران کلمه «من قوه» هر نیرویی را شامل میشود که توان اقتصادی نیز از جمله آنهاست. در مجموع میتوان گفت اسلام با مطرح ساختن بحث خودکفایی به دنبال تأمین نیاز جامعه اسلامی در حد بالایی از رفاه با اتکا به توانمندیهای داخلی است و در مباحث مربوط به استقلال اقتصادی هم به دنبال حضور فعال و قدرتمند در تجارت و سایر فعالیتهای اقتصادی در صدد قطع وابستگی و عزت و عظمت و سربلندی جامعه اسلامی است؛ بنابراین کشوری که دارای استقلال اقتصادی است میتواند استقلال سیاسی و فرهنگی خود را نیز حفظ کند و برعکس وابستگی اقتصادی منشأ همه وابستگیهاست. بهعلاوه استقلال شرط لازم قدرت حکومت اسلامی است که بدون آن اقتدار اقتصادی هم میسر نیست.»
وی در ادامه میگوید: «حضرت امام خمینی(ره) به مسئله استقلال اقتصادی و خودکفایی اهمیت فوقالعادهای میدهند و از مردم و مسئولین همیشه خواستار بودند تدبیری بیندیشند که جامعه بتواند به مرحلهای از پیشرفت برسد که نیازهای خود را در حد شایستهای از رفاه تولید کند و در اداره امور اقتصادی نیازمند به دیگران نباشد؛ چرا که امام(ره) بر این باور بودند که استقلال اقتصادی مقولهای کلیدی است که حیات ملت بدان وابسته است دستیابی به آن کشور را بیمه خواهد کرد طبیعی است چنین امر خطیری نیازمند فداکاری، ایستادگی و تحمل مشقّات در عرصههای تولید و صنعت است، لذا به این نکته هم اشاره میفرماید که برخورداری از زندگی شرافتمندانه و حصول استقلال اقتصادی در گرو تحمل مشکلات و ایستادگی ملت در مقابل تنگناهای اقتصادی است.
در حقیقت امام(ره) تحمل سختیها و ایستادگی در برابر اموری چون محاصره اقتصادی را بستر مناسبی برای حرکت به سمت استقلال اقتصادی میدانند با این نگاه از محاصره اقتصادی دشمن بهعنوان یک هدیه یاد میکنند که رهآورد آن تلاش برای خودکفایی و نجات از وابستگی و استقلال اقتصادی است. این موارد با تعابیر متفاوتی در کلام حضرت امام(ره) به چشم میخورد.»
ضرورت تحقق کامل خودکفایی در اقتصاد ایران
هادی ثروتی کارشناس مسائل سیاسی با بیان اینکه جوانان اگر میخواهند شرایط موجود را کاملاً درک کنند باید با مراجعه به تاریخگذشته را کاملاً بررسی کنند، تصریح میکند: «جهانی که به دو بلوک شرق و غرب تشکیل شده بود با انقلاب اسلامی معادلات آنها به هم ریخت و تمام برنامههای آنها تغییر کرد که در شعارهایی که در اول انقلاب داده میشد میتوان اثرات آن را مشاهده کرد.»
وی استقلالخواهی و ایجاد حکومت مردمی را از دستاوردهای مهم انقلاب دانسته و عنوان میکند: «تمام نظریهپردازان داخلی و خارجی میدانند جمهوری اسلامی یک نوع حکومتی را تعریف کرده که بر اساس آن یک استقلال کامل و بدون تعهد به شرق و غرب به حرکت روبهجلو خود ادامه میدهد و کاملاً آزادیخواهانه است.»
ثروتی با اشاره به اینکه جمهوری اسلامی ایران توانست بعد از انقلاب دو قدرت جهان را به چالش بکشاند، میگوید: «آمریکا در حدی به نقطهای از بیتجربگی در برابر ایران رسیده است که متولیان اجرایی آمریکا میگویند همه سناریوهایی را که علیه ایران برای افزایش فشارها نوشته بودیم به شکست منتهی شده است. آمریکا، جمهوری اسلامی ایران را بزرگترین تهدید خود در منطقه میداند و حتی سفرهای مسئولین ما در آمریکای لاتین با حساسیت آنها مواجه میشود، چون از نفوذ ما در دنیا هراس دارند.»
وی با اشاره به اینکه ایجاد تمدن نوین اسلامی از دستاوردهای آینده جمهوری اسلامی ایران خواهد بود، بیان میکند: «مقام معظم رهبری بشارت این موضوع را دادهاند و ما باید به این سمت حرکت کنیم تا پرچم اسلام را در تمام دنیا به اهتزاز درآوریم و در دنیا انسانهای آزاده را تحت پوشش خود در بیاوریم.»
ثروتی با اشاره به اینکه ایران در قلب ملتها قرار گرفته است، تصریح میکند: «آمریکا و اسرائیل در منطقه خواب آرام ندارند و از ملت و قدرت جمهوری اسلامی در منطقه هراس دارند و این نشاندهنده اقتدار و بزرگترین دستاورد سیاسی کشور است.» کارشناس مسائل سیاسی با بیان اینکه استقلال و خودکفایی از اقدامات مهم انقلاب بوده است، تشریح میکند: «غربیها نمیتوانستند استقلال ایران را به چشم ببینند با تحریمها و فشارهای مختلف و جنگهای داخلی و خارجی تلاش کردند این استقلال را از ما بگیرند،
اما توانستیم که به این استقلال دست پیدا کنیم.»
اصل حاکمیت بر سرنوشت اقتصادی
یکی از معیارهایی که در سنجش پیشرفت یک کشور مدنظر قرار میگیرد، پیشرفت در صنایع، تکنولوژی و توان مهندسی آن کشور است. ایران پس از انقلاب در موارد یادشده چه تغییری نسبت به قبل از انقلاب داشته است؟
ما در سالهای پس از انقلاب به توان مهندسی بالایی دسترسی پیدا کردیم. بهطوری که بیشتر سازههای بتونی، راه، سدها و تونلها توسط مهندسین ایرانی و با دانش بومی ساخته میشود. بهعنوانمثال قبل از انقلاب فقط 19 سد مخزنی در کشور وجود داشت. اما هماکنون
165 سد مخزنی در کشور وجود دارد که به دست نیروهای متخصص داخلی ساخته شده است. این مسئله نشانگر این است که انقلاب اسلامی در شکلگیری و بهکارگیری دانش مهندسی بومی در کشور موفقیت بالایی داشته است. همچنین در حوزه تولید انرژی در نیروگاههای برق، دانش ساخت نیروگاه و توربینهای تولید برق پیشرفت خوبی داشتهایم. در حوزه مهندسی ساخت کارخانهها نیز پیشرفت فوقالعادهای رخ داده است. مثلاً در ساخت کارخانههای سیمان، فولاد، صنایع کوچک، صنایع تبدیلی و صنایع کشاورزی، توان مهندسی ایجاد شده بعد از انقلاب اصلاً با قبل از انقلاب قابلمقایسه نیست. یکی دیگر از حوزههایی که ما پیشرفت داشتهایم، دانش و صنایع نظامی است که دستاوردهای مهمی در این زمینه حاصل شده که بر اساس رتبهبندیهای جهانی، ایران هماکنون چهاردهمین قدرت نظامی جهان است. این هم دانش فنی- مهندسی پیچیدهای است که در سالهای انقلاب حاصل شده و حافظ منافع و مصالح ملی کشور هم بوده است.
خودکفایی و عدم وابستگی به کشورهای بیگانه
محمدرضا سبزعلیپور اقتصاددان و رئیس مرکز تجارت جهانی ایران درخصوص دستاوردهای اقتصادی انقلاب اسلامی ایران، توضیح میدهد: «ما در قبل از انقلاب اقتصاد کشور وابسته به بیگانگان بود و در بعد از انقلاب به دلیل تحریمهای مختلف دچار مشکلات متعدد در این زمینه شدهایم.»
وی استقرار کشور با عدم وابستگی به کشورهای دیگر را یکی از بزرگترین دستاوردهای انقلاب در ایران عنوان میکند.
سبزعلیپور با بیان اینکه از اهداف بزرگ انقلاب اسلامی این بود که در صنعت به پیشرفتهای بزرگی دست پیدا کنیم، اظهار میدارد: «در زمان قبل از انقلاب ما در صنعت خودروسازی مونتاژکار بودیم و با برنامهریزیهای صورتگرفته قرار بود بعد از انقلاب در این زمینه قدرتمندتر وارد شویم.»
کارشناس مسائل اقتصادی با اشاره به اینکه بعد از انقلاب امور اقتصادی کشور باقدرت شروع به فعالیت کرد، بیان میکند: «بعد از انقلاب قرار بود که یک انقلاب اقتصادی نیز صورت بگیرد که تحریم و جنگهای متعدد باعث شد از این انقلاب صنعتی در ایران جلوگیری به عمل آید.»
سبزعلیپور با اشاره به اینکه ما توان پیشرفت اقتصادی در جمهوری اسلامی ایران را داریم، تصریح میکند: «همه نوع امکانات برای پیشرفت وجود دارد درست است تحریمهای ظالمانه فشار میآورد، اما از همه مهمتر فشارهای داخلی و مدیریتهای غلط داخلی باعث شده است که پیشرفت خوبی در زمینه اقتصاد در بعد از انقلاب صورت نگیرد.»
این اقتصاددان با بیان اینکه در این نیمقرن هنوز نتوانستهایم خودروسازی خوبی را در کشور فعال کنیم، میگوید: «انتظار میرفت بعد از انقلاب پیشرفت چشمگیری در صنعت خودروسازی صورت بگیرد اما با توجه به بیتدبیری برخی مدیران این اتفاق بهخوبی صورت نگرفته است.»
کارشناس مسائل اقتصادی با اشاره به اینکه ما باید از پیشرفتهای کشورهایی همچون ژاپن استفاده کنیم، تأکید میکند: «بعد از حمله اتمی، این کشور کاملاً نابود شد، اما با یک عزم جدی توانستند به یکی از بزرگترین کشورهای صنعتی دنیا تبدیل شوند.»