امنیت‌طلبی در سایه تهدید!

  بهنام علی‌پور
کشورهای مختلف جهان با هدف افزایش بازدارندگی، دست به توسعه توان نظامی خود می‌زنند. اعمال نفوذ و قدرت در عرصه جهانی با توجه به همین عامل قابل اجرا است. کسب پیروزی در نبردها محدود به هیچ قید و شرطی نیست، لذا رقابت در حوزه تسلیحاتی با تکیه بر همین مسئله توجیه‌پذیر است. جنگ‌های جهانی انگیزه لازم برای دستیابی به سلاح‌های کشتارجمعی را تشدید کرده است. دستیابی به این سلاح‌ها موجب بازتعریف معادلات بین‌المللی و تحول موازنه قدرت در عرصه جهانی شد. نخستین آزمایش هسته‌ای در 16 ژوئیه 1945 در ایالت «نیو مکزیکو»ی آمریکا انجام گرفت. شهرهای هیروشیما 21 روز پس از آزمایش اول در 6 آگوست و ناکازاکی در 9 آگوست 1945 به وسیله آمریکا بمباران اتمی شد. پایان جنگ‌جهانی دوم کاهش تنش ‌نظامی و افزایش رقابت تسلیحاتی را در پی داشت. علاوه بر آن، کشورهای جهان از لحاظ ایدئولوژیک نیز مقابل هم صف‌آرایی کردند و بلوک های شرق و غرب نیز برآمده از همین صف‌بندی بوده‌اند. جو حاکم بر جامعه جهانی پس از جنگ‌ دوم امکان گفتمان را محدود کرد. لذا تکیه بر توان‌نظامی برای پیشبرد ایدئولوژی ضرورت داشت. فقرمالی و ضعف در حوزه نظامی، از جمله عواملی بوده‌اند که باعث می شدند کشورهای ضعیف تر به یکی از دو جناح رقیب گرایش پیدا بکنند. تجهیزنظامی و کمک‌مالی به کشورهای ضعیف با همین اندیشه انجام می‌گرفت.
اصل‌ چهار ترومن با محتوای کمک علمی، صنعتی و مالی به کشورهای رو به توسعه ناشی از این فضا بوده است. بلوک‌ شرق به زعامت شوروی در رقابت با آمریکا، اولین آزمایش هسته‌ای را در تاریخ 29 اوت 1949 انجام داده است. آزمایش دوم در تاریخ 22 نوامبر 1955 و آزمایش سوم در 30 اکتبر 1961 در مجمع الجزایر «نوایا زملیا» واقع در شمال روسیه انجام گرفت. انگلیس از رقابت در این عرصه جا نماند و درتاریخ 3 اکتبر 1952 اولین آزمایش هسته‌ای خود را در استرالیا انجام داد. «از سال 1952 الی 1957 انگلیس در مناطق مختلف استرالیا 12 آزمایش هسته‌ای انجام داد».
آمریکا نیز از تاریخ 1945 الی 1992 آزمایش‌های هسته‌ای خود را به عدد 1056 رساند. 24 آزمایش میان انگلیس و آمریکا مشترک بود. شوروی در رقابت با آمریکا و انگلیس 715 بمب هسته‌ای را حد فاصل 1949 الی 1990 تست کرد. اولین آزمایش فرانسه در 13 فوریه 1960 انجام گرفت. این کشور میان سال‌های 1991-1966 با 175 آزمایش توان هسته‌ای خود را مورد سنجش قرار داد.
1963 اولین آزمایش چین است؛ این کشور تا سال 1996 توان هسته‌ای خود را 45 مرتبه امتحان کرده بود. سنجش توان هسته‌ای موجب خسارت جبران‌ناپذیر بر محیط زیست شد. افزون بر این، مسئله بروز التهاب و دلهره در فضای جهانی را ممکن کرد. رقابت با هدف سالاری جهان نیازمند سلاح بیشتر بود لذا تولید سلاح و آزمایشات روز به روز افزایش یافت. پیمان منع گسترش سلاح هسته‌ای (NPT) در سال 1967 با هدف عدم دستیابی دیگر کشو‌رها صورت گرفت. آزمایش اسرائیل در 22 سپتامبر 1979 این معادله را دگرگون کرد. معاهده منع جامع آزمایش سلاح هسته‌ای (CTBT) 5 سال پس از فروپاشی شوروی در تاریخ 1996 با نیت ایجاد محدودیت در رقابت هسته‌ای مطرح شد. فروپاشی شوروی در 1991 موجب فروکش رقابت هسته‌ای نشد. رقابت تسلیحاتی علاوه بر اختلاف ایدئولوژیک شرق و غرب در نزاع‌های منطقه‌ای رواج یافت. «هشدارهای متعدد آمریکا به هند مبنی بر عدم فعالیت هسته‌ای کارساز نبود. در نهایت هند با بهانه مقابله با تهدیدات چین، در 11 مه 1998 اولین آزمایش هسته‌ای خود را انجام داد». کشمکش هند و پاکستان بر سر مناطق مرزی انگیزه لازم جهت افزایش توان‌نظامی را مهیا کرد لذا «پاکستان در رقابت با هند در 28 مه 1998 در منطقه چگای ایالت بلوچستان 5 آزمایش هسته ای انجام داد». کره شمالی متأثر از این فضا در رقابت با دنیای غرب و با ترس از تهدیدات آمریکا از مدت‌ها پس از جنگ دو کره در تدارک سلاح هسته‌ای بود.  در نهایت این کشور «در 9 اکتبر 2006 برای رفع تهدیدات آمریکا اقدام به آزمایش سلاح هسته‌ای کرد». امنیت‌جویی در سایه دستیابی به سلاح هسته‌ای باعث فرمایشی شدن معاهدات منع گسترش سلاح هسته‌ای شد. افزون برآن ناکارآمدی پیمان منع آزمایش هسته‌ای موجب تکثیر این پیمان در فضاهای منطقه‌ای شد.  
آمادگی رزمی لازمه امنیت کشورها است، این مهم با افزایش روز افزون توان‌ نظامی ارتباط مستقیم دارد. عدم تناسب قدرت میان کشورهای یک منطقه تهدید تلقی می‌شود. لذا رقابت تسلیحاتی برآمده از این فضا است. شاخص‌ترین انگیزه برای دستیابی به سلاح هسته‌ای در دوران جنگ ‌سرد حفظ موجودیت، اعمال قدرت و رهبری در منطقه بود. موجودیت در چنین شرایطی جز از راه تجهیز سلاح رخ نمی‌داد. حفظ ایدئولوژی با توان ‌نظامی ممکن می‌شود. لذا تهدید و نمایش قدرت عامل بازدارنده بوده و مانع تعرض به ایدئولوژی و خاک یک کشور است. تهدید از طریق نمایش توان‌نظامی علی‌الخصوص آزمایش هسته‌ای از آموزه‌های جنگ سرد بود، ماحصل این دوره زیست‌ بشر امنیت‌طلبی در سایه تهدید است. این مسئله متاثر از دو جنگ جهانی و جنگ سرد در تداوم آن بود و به زعم این قلم در عصر کنونی نیز جاری و ساری است.