چرا باید نگران تخلفات علمی باشیم؟
آن گونه که مراجع علمی جهانی گزارش میدهند، ایرانیان پیشرفت علمی چشمگیری از خود نشان دادهاند، اما در کنار این اتفاق خوشایند، یک اشکال بزرگ نیز دارند؛ اشکالی که آن هم برای جهانیان آشکار و هویدا شده است.
اینکه در سالهای اخیر «ایران بیشترین شتاب را در تولید مقالات علمی در دنیا داشته» به گوش بسیاریمان آشناست، اما کمتر میدانیم که در کنار این گزاره افتخارآفرین و غرور برانگیز، یک گزاره ناخوب هم از جامعه علمی ایران در این سالها به ثبت رسیده است.
آن گونه که مجله نیچر (Nature) در فوریه ۲۰۱۸ گزارش داده، ایران از لحاظ مقالات نمایه شده در پایگاه استنادی اسکوپوس بین سالهای ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۳، بیشترین شتاب را در تولید مقالات علمی در دنیا داشته است، با این حال در جمله بعد این گزارش آمده که به رغم افزایش تعداد مقالات، سؤالاتی پیرامون رعایت اخلاق پژوهشی درباره مقالات منتشر شده از ایران وجود دارد.
کدام سؤالات؟ همان ابهاماتی که موجب شده ایرانیان بیشترین مقالات برگشتی را در جهان داشته باشند. آماری نگرانکننده که برای هفدهمین کشور در رتبهبندی جهانی کشورها از منظر تولید مقالات، بسیار نامطلوب به نظر میرسد، به ویژه اگر درباره کشوری مطرح شود که از منظر شتاب تولید مقالات، مقام نخست جهان را به خود اختصاص داده است.
موضوعی که به باور دبیر کمیته کشوری اخلاق در پژوهشهای علوم پزشکی کشورمان موجب زیر سؤال رفتن فعالیتهای ارزشمند پژوهشی در کشورمان شده است. زیرسؤال رفتن فعالیتهای ارزشمند پژوهشی که در کشورمان صورت میگیرد، به دلیل عدم رعایت اخلاق در انتشار مقالات توسط تعدادی معدود.
اشکالی که ظاهرا در بسیاری از کشورهایی که سعی دارند رتبه پژوهش خود را به سطح بالاتری ارتقا داده و از باشگاه کشورهای در حال توسعه جدا شده و به پیشرفتهها بپیوندند، به ثبت رسیده است. کشورهایی که تلاش میکنند آمار انتشار مقالاتشان را افزایش داده و گاه مانند مالزی، ترکیه و ایران در ازای تولید مقاله، مشوقهای مالی نیز پرداخت میکنند.
تجربهای که میشد و میشود مانع از بروزاشکالاتش شد و نگذاشت بر رشد علمی چشمگیر کشور و دستاوردهای فراوانِ حاصل آمده، سایه افکند. با اقداماتی مانند آنچه به تازگی در دستور کار قرار گرفته تا مشخص شود کدام مقاله پلاجیاریزم مبتلاست و در آن تقلب و سرقت ادبی به چشم میخورد.
امکانی که البته پیشتر برای بررسی اصالت پایان نامهها به کار گرفته میشد، اما تجربه چندان موفقی نبود. این را میشود از بازار داغ پایان نامه فروشی در کشورمان دریافت که مدتهاست شعبه جدیدی از فعالیت در آن دایر شده که به فروش انواع مقالات علمی و حتی بینالمللی میپردازد. شعبهای که چه بسا بخش بزرگی از آمار «ری ترکت» شدن مقالات ایرانی ناشی از فعالیت آن باشد.
به نقل از تابناک؛ این در حالی است که علاوهبر ساز و کار طراحی شده در کشورمان برای شناسایی مقالات مبتلا به تقلب و سرقت، تدوین ساز و کار اخلاق در پژوهش نیز در دستور کار مسئولان قرار گرفته که یکی از اهداف بزرگ آن، تدوین و پیادهسازی استاندارد پژوهشی در کشور، به منظور کاهش آمار مقالات برگشتی.
مقالاتی که مدتیست پیرو راه افتادن یک پویش ویژه در جهان، در مسیر آشکارسازی به عموم جهانیان قرار میگیرند (به همراه دلایل برگشت مقاله، منتشر میشوند تا هم مقاله از دایره علم خارج شود و هم همگان علت آن را بدانند که عدم رعایت اخلاق پژوهشی بوده یا تقلب یا...) و آن گونه که مجله Science به تازگی گزارش کرده، از ۱۸ هزار مقاله ری ترکت شده در سایت «ری ترکشن واچ»، ایران بالاترین نرخ را داشته است: «به ازای هر ۱۰ هزار مقاله منتشر شده از ایران، ۱۴ مقاله «ری ترکت» شده است.»
افزون بر این، اخیراً آماری منتشر شده که بسیار تعجب برانگیز است! هر ده دقیقه یک مقاله از کشورمان به جامعه جهانی ارائه میشود؛ یعنی تا این مطلب را بخوانید، یک مقاله بینالمللی در کشورمان به نیمه راه رسیده و تا انتشار چند دقیقه بیشتر فاصله ندارد!
بر این اساس دکتر سعید سمنانیان، مشاور معاون وزارت علوم، تحقیقات و فناوری که در جمع اساتید و پژوهشگران برتر دانشگاه الزهرا سخن میگفت، با اعلام این خبر، آن را افتخار ملی خواند و گفت: «ایران سالانه حدود ۵۴هزار مقاله بینالمللی ارائه میدهد، اما این کافی نیست و باید به سمت جامع محور شدن حرکت کنیم.»
اما این عدد به چه معناست؟ کافی است تعداد مقالات مورد ادعای مشاور وزارت علوم را بر تعداد روزهای سال تقسیم کنیم تا به عدد ۱۴۸ مقاله برسیم. عددی که اگر بر ۲۴ ساعت شبانهروز تقسیم شود، به شش مقاله در ساعت میرسد؛ یعنی هر ۱۰ دقیقه یک مقاله.
مقالههایی که البته از نوع بینالمللی هستند نه داخلی. یعنی یا در مجلات علمی معتبر جهانی منتشر شدهاند (یعنی یا از نوع مقالههای اصلی (Original Paper) هستند و یا از نوع مقالههای علمی - مروری (Review Paper)) و یا از نوع مقالههایی که به همایشها و سمینارها عرضه میشوند یا فنی هستند و در نشریات تخصصی منتشر میشوند.
این در حالی است که با تاملی بر مشکلات پیش روی دانشجویان، اساتید و محققان ایرانی درخصوص انتشار مقالات بینالمللی، درخواهیم یافت که همه مقالات تهیه شده توسط ایرانیان، شانس انتشار در نشریات بینالمللی را پیدا نمیکنند و پسوند بینالمللی دریافت نمیکنند. مسئلهای که سهم بسیار پررنگی در میزان انتشار مقالات ایرانی در جامعه جهانی دارد.
به عبارت بهتر، اگر ملاکمان تعداد مقالات تهیه شده توسط ایرانیان باشد، میبایست عددی بسیار بسیار بزرگتر از آنچه مشاور معاون وزیر گفته را تصور کنیم. عددی شامل مقالات تهیه شده توسط ایرانیان که بخشی از آنها بینالمللی هستند و در سطح جهانی منتشر میشوند و بخشی دیگر از آنها در نشریات و مجلات علمی داخلی منتشر میشوند.
اعداد و ارقامی بسیار بزرگ که از دید سمنانیان هنوز رضایتبخش نیست و میبایست رشد کند. هدفی که برخی بر این باورند مبتنی بر عدد و رقم شده و کمی است، نه کیفی. اشکالی بزرگ که موجب شده هم بازار تقلب و تخلف داغ شود و هم به رغم افزایش شمار مقالات ایرانی در جهان، شاهد جهش متناسب با آن در کشورمان نباشیم.