به بهانه تقریظ رهبر انقلاب بر کتاب «پاییز آمد»
در پی جریانی تازه در ادبیات دفاع مقدس
ابوالقاسم وردیانی
تقریظ رهبر انقلاب بر کتاب «پاییز آمد» نوشته خانم گلستان جعفریان به دنبال معرفی و اشاعه نوع جدیدی از بیان در ادبیات روایی دفاع مقدس است. این تقریظ متوجه تکرار و سکون در بعضی مضامین و نوع روایت با توجه به نیاز و تغییر ذائقه مخاطب و خواستههای نسل جدید، و جستوجوی عناصر نو و جذابی در آثار است تا بتواند مخاطب امروز را راضی نگه دارد و از ادبیات دفاع مقدس زده نشود. این تقریظ میتواند جرقهای باشد بر جریان تازهای در ادبیات دفاع مقدس و ادبیات پایداری. شاید یکی از دلایلی که این کتاب نتوانسته جایزهای را به خود اختصاص دهد همین معیارهای جدیدی است که مد نظر حضرت آقا بوده ولی گروههای داوری بر مبنای معیارهای پیشین داوری خود داوری کردهاند و اگر این گمان درست باشد در این معیارها هم باید بازنگری صورت گیرد.
برای درک بهتر ویژگیهای متفاوت «کتاب پاییز آمد» نگاهی تحلیلی به تقریظ رهبری داریم و اینکه چگونه ایشان چکیده و عصاره این ویژگیهای متفاوت را در تقریظ خودشان بیان فرمودهاند.
اصل تقریظ
متن تقریظ حضرت آیتالله خامنهای بر کتاب «پاییز آمد» به این شرح است:
بسمه تعالی
عشقی آتشین، عزمی پولادین، و ایمانی راستین چهرهنگار زندگی این دو جوان است که با نگارشی زیبا و رسا در این کتاب تصویر شده است. این نیز از همان روایات صادقانه است که شنیدن و خواندن آن امثال این حقیر را خجالتزده میکند و فاصله نجومیشان با این مجاهدان واقعی را آشکار میسازد.
کلیدواژهها:
عشق آتشین، عزم پولادین، ایمان راستین، چهرهنگار.
یک- عشق آتشین
اولین کلیدواژه «عشق آتشین» است و این یعنی در کتابهای دفاع مقدس به مقوله عشق و ارتباط عاطفی شخصیتهای داستان آنطور که باید پرداخته نشده و باید بیشتر و دقیقتر توصیف این حالات صورت بگیرد.
باید توصیفات طوری باشد تا بدون اینکه به سمت اروتیک شدن پیش برود بتواند شدت و گرمای عشق و عواطف بین شخصیت زن و مرد داستان را نشان دهد و در مخاطب این حس را درست و عفیفانه برانگیزاند.
وقتی تقریظ با این کلید واژه شروع میشود یعنی این موضوع بسیار مهم است و مورد غفلت قرار گرفته و باید بیشتر به آن پرداخته شود. با توجه به تفاوت نسلی و نگاه متفاوتی که جوانان امروز به روابط عاشقانه و عاطفی دارند، از نظر حضرت ایشان، پرداختن به موارد عاشقانه با شرایطی که عرض کردم، ضروری است.
دو- عزم پولادین و ایمان راستین
کلیدواژه دوم توصیه به استفاده هنرمندانه از تکنیکهای داستانی و به کار بردن آنها برای بالا بردن ادبیت متن و عیار هنری، در بیان آرمانهای شخصیت و دوری از شعارزدگی است. آن چیزی که من از کلیدواژههای عزم پولادین و ایمان راستین برداشت میکنم این است که نویسنده کتاب «پاییز آمد» توانسته این دو را به شایستگی در قالب عبارتهای درست ریخته و آن را به مخاطب نشان بدهد نه اینکه برای خواننده تعریف و توصیف کند.
سه- چهرهنگار
استفاده از کلیدواژه چهره نگار خیلی حرفها در خود دارد. به گمان بنده ایشان دارند توصیه میکنند که باید بیشتر به جزئیات پرداخته شود و از کلیگویی و رد شدن از کنار مواردی که گاهی به نظر بیاهمیت میآیند اما بسیار هم اهمیت دارند، پرهیز شود. فضاسازی، شخصیتپردازی نیاز به بیان جزئیات دارد که در بیشتر کتابهای دفاع مقدس از آن غفلت شده و آن هم به خاطر عظمت موضوع است که نویسنده را درگیر خودش کرده است.
یاد توصیه یکی از نویسندگان روس افتادم که میگفت: جزئیات را نوازش کن! این جزئیات مقدس را!
فرمایش دقیق ایشان در تقریظ این است:
«با نگارشی زیبا و رسا در این کتاب تصویر شده است» نگارش زیبا و رسا که مشخص است و من روی فعل «تصویر شدن» تأکید میکنم. یعنی ایشان دارند امر میکنند یعنی:
ای نویسندههای دفاع مقدس! نگویید بلکه نشان بدهید.
چهار- روایت صادقانه
استفاده از کلیدواژه «روایت صادقانه» توصیه به صداقت در بیان و نشان دادن ویژگیهای شخصیت است. یعنی باید خصلتهای خوب و بد و عادات پسندیده و ناپسند کاراکتر را صادقانه- به صورتی که در سیر طبیعی تطور شخصیت قرار بگیرد و شخصیت باورپذیر باشد- با قلمی هنرمندانه بیان شود تا میزان همذاتپنداری با مخاطب افزایش یابد.